Dersim’den Berlin’e Taşınan Hafıza: 1937-38 Soykırımı Anıtı Açıldı

“Bu taş bir tanıktır”
Değerli Dostlar,
Kıymetli Konuklar,

Bugün burada bir taşın önünde toplandık bir tarihin tanıklığını yapan bir taşın. Ama bu sıradan bir taş değil. Bu taş bir tanıktır, bir halkın hafızasını omuzlarında taşıyan bir tanık.
Sadece bir hatıra değil  adalet çağrısının vücut bulmuş hâlidir, bir direnişin sembolü, duyulmak isteyen bir ses.

Taşın Yolculuğu: Beyaz Dağ’dan Berlin’e
Bu taş Dersim’dendir, Beyaz Dağ’dan KOU Sıpe’den. Bir zamanlar dillerin konuştuğu, türküler söylenen, hikâyeler anlatılan topraklardan. Ve sonra o topraklarda, bir gün bombalar konuştu, ateş ve gaz konuştu. İnsanlar susturuldu.

İşte bu sessizlikten doğdu bu taşın yolculuğu. 1200 km katederek İstanbul’da bir atölyeye geldi ve biz yüreğimizi bu taşın içine koyduk. Ve şimdi burada duruyor, binlerce kilometre ötede Berlin’de.
Artık sadece bir kaya parçası değil bu taş. Bu taş bir ses: bir halkın sesi.

“Bu taş neye tanıklık ediyor?”
Bu taş, 1937/38 yıllarında Dersim’de yaşanan tarihî soykırımın tanığıdır. Karanlık bir dönemin tanığıdır; yüz binlerce insanın evlerinden sürüldüğü, on binlercesinin katledildiği, kadınların kaçırıldığı, çocukların zorla asimile edildiği bir dönemin. 1937-1938’de Dersim’de yaşananlar, sadece bir askerî operasyon değildi. Bu, sistemli olarak planlanmış ve kapsamlı biçimde yürütülmüş bir yok etme politikasıydı.

“Bu anıt intikam değil, hak istiyor”
Devlet arşivleri, tarihçiler, tanıklar yıllardır tanıklık ediyorlar buna: yüksek sesle, yorulmadan nihayet duyulsun diye. Ama olan biten hâlâ gölgede adı konmamış, hesabı sorulmamış, yüzleşilmemiş bir hâlde. Bu anıt, yıllardır reddedilen tanınmayı bir adım daha yaklaştırıyor bize. Bu anıt intikam istemiyor çoktan vadesi dolmuş bir hakkı talep ediyor: gerçeği.

Engellerle Dolu Bir Süreç
Bu yol kolay değildi. Dersim kültür derneklerimiz ve Avrupa çatısı altındaki federasyonumuz bu projeyi yıllarca kararlılıkla taşıdı. Tehdit edildik, karalandık, saldırıya uğradık  ama vazgeçmedik. 2014’te Berlin Eyalet Meclisi’ndeki partilerle görüşmelere başladık. Yeşiller, Sol Parti ve SPD projeye açık davrandı. İki cesur meclis üyesi Sevim Aydın (SPD) ve Berna Gezik (Yeşiller)  projeyi Kreuzberg ilçe meclisine sundu. Ancak CDU’nun öncülüğünde bir karşı cephe oluştu. Milliyetçi gruplar, inkârcılar sürece saldırdı. Projeyi durdurmak için ellerinden geleni yaptılar.
Ama bu da bizi durduramadı. Türk büyükelçiliği de devreye girdi, “soykırım değil isyandı” söylemini yaydı.

Bilimin ve Dayanışmanın Gücü
Biz yalnızca acıyı savunmadık  gerçekliği savunduk. Bilimden ve siyasetten destek aldık. Berlin kamuoyunu sempozyumlarla bilgilendirdik. Dersim için mücadeleye devam ettik.

Bir Vicdan Kararı: Projenin Kabulü
27 Mart 2019’da Berlin İlçe Parlamentosu Yeşiller, Sol Parti, Korsanlar ve SPD’nin oylarıyla  bu projenin hayata geçirilmesini kararlaştırdı. CDU’nun tüm engellemelerine rağmen.
Bu karar politik değil vicdanî bir karardı.

Sanatın Katkısıyla Şekillenen Hafıza
2022’de sanatçılar projeye dahil oldu. Ezgi Kılınçaslan’ın tasarımıyla taş ile mekân arasındaki ilişki yeniden şekillendi. Ve böylece, Dersim’de başlayan yolculuk, Berlin’de tamamlandı.

“Bu anıt neden Berlin’de?”
Çünkü tam da burada, bu travma görünür kılınmalıydı. Çünkü Dersim soykırımı sadece yerel bir olay değildi  sistemli ve stratejik biçimde planlanmış bir suçtu. Almanya bu suçun ortağıydı:
Silah, gaz, uçak sağladı. Atatürk’ü modernliğin simgesi yapan ideoloji burada hayranlar buldu.

Hafızaya Açılan Alan
19 Mart 2025’te temel atıldı. Anıt, Dersim Kültür Derneği Berlin ile Amerika Gedenkbibliothek arasında inşa edildi. Bu anıt taş ve malzemenin çok ötesinde bir mesaj taşır.
Unutulmaması gereken bir soykırımı hatırlatır. Gerçeği görünür kılar. İnsanlığı geçmişle yüzleşmeye çağırır. Bu tarihi görünür kılmak ve gerçeğe ses vermek hepimizin ortak sorumluluğudur.

“Dersim susmuyor”
Şimdi bu taş konuşacak. Tanıklık edecek. Hafızayı aktaracak. Şöyle haykıracak: “Dersim susmuyor!” Bu taş mezarları olmayanların, isimleri unutulanların, zorla evlat edinilen çocukların, sessizliğe gömülen annelerin sesi olacak. Bu taş burada durdukça  sadece bir kaya olmayacak. Bir halkın sesi olacak. Geçmişin değil, geleceğin de tanığı olacak.
Haydi birlikte haykıralım: Gerçek susmayacak. Üstü örtülenler adlandırılacak. Yalanlar hafızayla bozulacak. Katledilenler parlayacak, bir uyarı olarak, bir görev olarak, bir umut olarak.

Avrupa Dersim Dernekleri Federasyonu (FDG) Genel Başkanı Kemal Karabulut konuşmasını anıtın yapımına katkı da bulunan ve açılışa katılan, katkı sunan herkese teşekkür ederek sonlandırdı.