Herakleitos – Ateşin Dili, Akışın Felsefesi

⌈Burhan Arslan⌉

“Aynı nehirde iki kez yıkanamazsın.”

– Herakleitos

İyonya’nın Milet kıyılarından doğan düşünce yolculuğu, şimdi biraz daha kuzeye, Efes kentine ulaşıyor. Burası artık yalnızca denizin ve ticaretin değil, çelişkilerin, karşıtlıkların ve oluşun merkezidir. Ve burada, felsefe tarihinin en karanlık ama en derin seslerinden biri konuşur: Herakleitos.

Ateşin Filozofu

Herakleitos’un dünyasında hiçbir şey sabit değildir. Taş, taş olarak kalmaz; su buhar olur, buhar göğe karışır. İnsan doğar, değişir, yaşlanır, ölür. Ama bu yalnızca bir çürüme değil, aynı zamanda oluşun hakikatidir.

Herakleitos’a göre varlık bir “durum” değil, bir “süreç”tir. Hiçbir şey olduğu gibi kalmaz; her şey değişir, akar, dönüşür.
Ve bu değişim bir kaos değil; tersine, logos denen bir evrensel aklın düzenidir.
İşte onun o meşhur sözü:

“Panta rhei” – Her şey akar.

Bu akışın tözü ise ateştir. Çünkü ateş, tıpkı evren gibi hem yok eder hem yaratır; hem ısıtır hem yakar.
Herakleitos’un evreni, ateşin diliyle konuşan bir karşıtlıklar uyumudur.
Tıpkı geceyle gündüz gibi, yaşamla ölüm gibi, savaşla barış gibi…

“Savaş her şeyin babasıdır.”
Çünkü ancak çatışma varsa hareket vardır.
Ancak karşıtlık varsa doğum vardır.

Sosyolojik ve Tarihsel Arka Plan

Herakleitos’un bu çelişki ve akış felsefesi, yalnızca düşünsel değil, toplumsal bir gözlemin ürünüdür.
Yaşadığı Efes, M.Ö. 6. yüzyılda sınıfsal gerilimlerle, siyasal kavgalarla, kültürel çalkantılarla yoğruluyordu:

• Arkaik aristokrasinin çözülüşü

• Zenginleşen ticaret sınıfının yükselişi

• Eski geleneklerin parçalanması

• Yeni değer arayışları

Herakleitos, bu değişimi yalnızca eleştiren biri değildi; o, bu değişimi doğanın yasası olarak gördü.
Efes halkı belki yasaları değiştirebilir, tapınakları yıkabilir, yöneticileri devirebilirdi; ama logos değişmezdi. Çünkü logos, evrensel aklın ritmiydi. Ve onu yalnızca uyanık olanlar duyabilirdi.

“Uyanık olanlar için dünya tektir;
uykuda olanlar, her biri kendi dünyasına çekilir.”

Bu söz, yalnızca bireysel bir bilinç çağrısı değildir. Aynı zamanda dönemin körleşmiş kitlelerine bir eleştiridir.
Herakleitos’un düşüncesi, sıradan akla karşı, derin sezginin ve içe doğuşun felsefesidir.
Bu yüzden de çağdaşları onu “karanlık filozof” diye anmıştır. Çünkü herkes onun dediğini anlamamış, anlayamamıştır.

Edebi Biçim, Felsefi Derinlik

Herakleitos, diğer filozoflar gibi sistematik kitaplar yazmaz. O, düşüncelerini fragmanlar halinde, kısa ama sarsıcı sözlerle dile getirir.
Sözü şiire benzer ama şiir değildir; felsefedir ama düz anlatım değil, simgesel bir yaklaşımdır.

Onun dili ateş gibidir:
Parlar ama yakar; aydınlatır ama korkutur.
Bu yüzden Herakleitos’u anlamak, yalnızca kavramları bilmek değil; varlığın titreşimini duymak demektir.

Yolculuğun Bu Durağında

Herakleitos’la birlikte felsefe yalnızca “ne var?” sorusunu değil, “neden değişir?” ve “değişim nasıl bir düzene bağlıdır?” sorularını da sormaya başlar.
Bu düşünce hattı, ileride Hegel’de, Marx’ta, Nietzsche’de yankılanacaktır.
Çünkü oluş felsefesi, her çağda kendini yeniden doğurur.

Son Söz

Herakleitos’un nehir metaforu, yalnızca doğayı değil, insanı da anlatır.
Çünkü insan da bir nehir gibidir:
Aynı bedende, her gün başka bir bilinçle, başka bir duyguyla, başka bir özlemle akar.
Ve bu akış, hakikatin kendisidir.

“Karşıtlar bir araya gelir,
Ve en güzel uyum, zıtların geriliminden doğar.”
– Herakleitos

Alevi Haber Ağı

Sevgili Canlar, yoluna ve ikrarına bağlı olan her Alevi kendisini Alevi Haber Ağı’nın doğal bir muhabir olarak görmelidir.

Oturduğu mahallede, okuduğu okulda, çalıştığı iş yerinde, üyesi olduğu Cemevi’nde ve sokakat haber niteliği taşıyan her durmla ilgili bize görsel veya yazılı haber göndermelidir.
Bu istemimiz Alevi kurum yöneticilerimiz içinde geçerlidir.

Alevi Haber Ağı: Gerçekleri yazacak… Geçekler yazılırken sende katkını sun can…
Saygılar, sevgiler