CEM İBADET, CEMEVİ İBADETHANE Mİ? ALEVİLİĞİN İNSAN MERKEZLİ TOPLUMSAL ONTOLOJİSİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Özet

Bu çalışma, Cem ve Cemevi kavramlarını Aleviliğin kendi tarihsel-toplumsal pratiği ve felsefi içeriği bağlamında ele almayı amaçlamaktadır. Yaygın olarak Cem’in “ibadet”, Cemevi’nin ise “ibadethane” olarak tanımlanmasının, Aleviliğin özgün ontolojisini görünmez kıldığı ileri sürülmektedir. Makalede, Aleviliğin Tanrı–kul dikotomisine dayalı semavi din paradigmasından farklı olarak insan merkezli, rızalık esaslı ve eşitlikçi bir toplumsallık ürettiği savunulmaktadır. Bu bağlamda Cem, ibadet değil; etik-sosyal bir yüzleşme ve rızalık pratiği; Cemevi ise kutsal mekân değil, toplumsal dayanışma ve kamusal eğitim alanı olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Alevilik, Cem, Cemevi, Rızalık, Toplumsal Ontoloji, Asimilasyon

1. Giriş

Alevilik üzerine yapılan akademik çalışmaların önemli bir bölümü, onu İslam içi heterodoks bir yapı olarak konumlandırma eğilimindedir.

Bu yaklaşım, Aleviliği çoğu zaman Sünni-İslam merkezli kavramsal çerçeveler içinde açıklamakta; böylece onun özgün kavram dünyasını tali konuma düşürmektedir. Oysa son dönem araştırmalar, Aleviliğin yalnızca teolojik değil; aynı zamanda tarihsel-toplumsal ve etik bir sistem olarak değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Bu makale, Cem ve Cemevi kavramlarının egemen din anlayışının kategorileriyle tanımlanmasının yarattığı kuramsal sorunları tartışmakta ve Aleviliğin insan merkezli ontolojisi üzerinden alternatif bir okuma önermektedir.

2. Cem: İbadet mi, Toplumsal Muhabbet mi?

Yaygın yaklaşım, Cem’i “Alevi ibadeti” olarak tanımlamaktadır. Bu tanım, modern ulus-devlet sisteminin dini tanımlama biçimiyle paralellik göstermektedir. Devlet, dini pratikleri “ibadet–ibadethane” ikiliği üzerinden tanımlamakta ve hukuki statüyü bu çerçevede vermektedir.

Ancak klasik Alevi öğretisinde Cem, Tanrı’ya kulluk amacıyla yapılan bir ritüel değil; toplumsal rızalığın sağlandığı, görgü ve sorgu mekanizmasının işletildiği bir meydandır.

Cem’de birey, aşkın bir varlığa değil; topluma ve hakikate karşı sorumluluğunu ortaya koyar. Bu yönüyle Cem, dikey (Kul–Tanrı) bir ibadet ilişkisi değil; yatay (can–can) bir etik ilişki üretir.

3. Cemevi: Kutsal Mekân mı, Kamusal Alan mı?

Cemevi çoğu zaman “Alevilerin ibadethanesi” olarak tanımlanmaktadır. Oysa tarihsel olarak Alevi toplumsallığında dergâh, tekke, hangâh ve ocak yapıları yalnızca ritüel mekânlar değil; aynı zamanda sosyal dayanışma ve eğitim kurumlarıdır.

Alevilik ve Kızılbaşlık Tarihi, Alevi ocak sisteminin yalnızca dini değil, aynı zamanda sosyal düzenleyici bir işlev gördüğünü belirtir. Cemevi de bu tarihsel süreklilik içinde değerlendirilmelidir.

Alevi öğretisinde mekânın kutsallığı, aşkın bir Tanrı’nın orada bulunmasından değil; rızalık ve paylaşım pratiğinden doğar. Bu nedenle Cemevi, ontolojik olarak “Tanrı’nın evi” değildir. O, insanın kendisiyle ve toplumla yüzleştiği bir kamusal alandır.

Bu noktada, modern devletin inançları tanıma biçimi belirleyici olmaktadır. The Alevis in Turkey and Europe, Alevi kurumlarının hukuki statü mücadelesinde “ibadethane” kavramını stratejik olarak kullandıklarını; ancak bunun uzun vadede Aleviliğin özgünlüğü açısından tartışmalı sonuçlar doğurduğunu vurgular.

4. Asimilasyon, Ulus-Devlet ve Simgesel Dönüşüm

Cumhuriyet dönemi boyunca Alevi kurumlarının kamusal görünürlüğü artarken, aynı zamanda simgesel dönüşümler yaşanmıştır. Cemevlerinde Şii figürlerin, ulusal sembollerin ve resmi ideolojik imgelerin görünür hale gelmesi; Aleviliğin kendi iç sembol dünyasının dönüşümünü beraberinde getirmiştir.

Bu durum, Gramsciyen anlamda kültürel hegemonya kavramı üzerinden okunabilir: Egemen ideoloji, alt kültürleri kendi sembolik evreni içine çekerek dönüştürür. Alevilikteki sembolik çeşitlenme de bu bağlamda ele alınabilir.

5. Alevilikte Ontoloji: İnsan Merkezli Bir Hakikat Öğretisi

Alevi öğretisinde hakikat, aşkın bir Tanrı’ya kullukta değil; insanın kemale erme sürecinde aranır. “Eline, beline, diline sahip ol” ilkesi, teolojik bir buyruğun değil; etik bir öz-denetimin ifadesidir. Bu yönüyle Alevilik, insanı edilgen kul olmaktan çıkarıp özne haline getirir.

Melikoff (1998), Alevi-Bektaşi geleneğinde Tanrı tasavvurunun içkin özellikler taşıdığını belirtir. Bu yaklaşım, Aleviliği klasik teist paradigmanın dışında konumlandırır.

Dolayısıyla Cem; Tanrı’ya yönelen bir ibadet değil, insanın kendine ve topluma yönelen etik sorgusudur. Cemevi ise bu sorgunun kamusal mekânıdır.

6. Sonuç

Cem’i ibadet, Cemevi’ni ibadethane olarak tanımlamak; kısa vadede hukuki meşruiyet sağlayabilir. Ancak bu yaklaşım, Aleviliğin insan merkezli ve eşitlikçi ontolojisini semavi din kalıplarına indirger.

Alevilik, insanı merkeze alan; rızalık, sorgu ve dayanışma üzerine kurulu bir toplumsal hakikat öğretisidir. Cem bu öğretinin pratiği; Cemevi ise onun kamusal mekânıdır. Bu nedenle Cem ve Cemevi, başka inanç sistemlerine benzetilerek değil; Aleviliğin kendi kavram dünyası içinde değerlendirilmelidir.

Kaynakça

Massicard, E. (2013). The Alevis in Turkey and Europe: Identity and Managing Territorial Diversity. London: Routledge.

Melikoff, I. (1998). Uyur İdik Uyardılar: Alevîlik-Bektaşîlik Araştırmaları. İstanbul: Cem Yayınları.

Yaman, A. (2004). Alevilik ve Kızılbaşlık Tarihi.