Alevi Haber Ağı

Alevi Haber Ağı Web Sitesi

DERSİM  KATLİAMI  1938 ( 1)

Sadık Erenler / Araştırmacı- Yazar /S.Erenler@web.de 

   Biz kırıldık daha da kırılırız

   Ama katil de bilmiyor öldürdüğünü

   Hırsız da bilmiyor çaldığını

   Biz yeni bir hayatın acemileriyiz

   Bütün bildiklerimiz yeniden biçimleniyor

    Şiirimiz aşkımız yeniden

   Son kötü günleri yaşıyoruz belki

   İlk güzel günleri de yaşarız belki…

(Dersim’in sürgün çocuğu  Cemal Süreya)

   Dersim  Tarihi   Kronolojisi:

Türkiye Cumhuriyeti’nin en kapsamlı katliamının yaşandığı Dersim’in tarihine baktığımız zaman Osmanlı ve  Cumhuriyet dönemini bir yana bırakıp daha gerilere gidildiğinde de Dersim’in makus tarihinin devam ettiğini görürüz.

11.08.1937 tarihli Tan gazetesinin yazdığına göre  11’i büyük olmak üzere tam 108 askeri harekatın  Dersim üzerine  yapıldığıdır.Osmanlıdan da önce Dersim’de  yaşamış kültürler, halklar ve bunların uygarlıkları vardır. Etiler, Asurlular, Huriler, Urartular, Medler, Persler, Kapadokyalılar, Sasaniler, Bizanslılar gibi krallıklar ve Ermeni boylarının, Ermeni kiliselerinin Dersim’de izleri vardır. Dört halife devrinde de Araplar  Anadolu’nun doğu bölgesini işgal etmişler ve ta Dersim’e kadar gelmişlerdir.

Dersim’e  komşu ve yakın şehirlerdeki farklı kültürlere sahip olan azınlıklar, güçlü ve zalim orduların saldırısına maruz kaldıklarında  çok eski devirlerden beri Dersim’in yüksek, geçit vermez dağlarına sığınarak canlarını kurtarmışlardır.

Dersim kuşatmalarının kronolojik sıralamasındaki bilgiler Dersim tarihine daha fazla ışık tutmaktadır.

M.S. 395’de Roma İmparatorluğu Doğu ve Batı diye ikiye ayrılır. Dersim bölgesi Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans)  toprakları içinde kalır.(Ali Kaya, Dersim Tarihi)

640’larda 3. Halife  Ömer’in ordusu Bizans’a saldırır. Bizans’ın baskılarından bıkan Ermenistan Eyaleti Valisi Sinbad Arapların yanına geçer. Bu savaşı kazanan Araplar Dersim yöresini de ele geçirmiş olurlar.(age)

772’de Ardzruni, Bağratlı ve Mamikon adındaki Ermeni boyları Abbasi Araplarına karşı direnirler. (age)

885’de Arap halifesi Mudamid Abbas, Ermenilerin kralı Aşod Pakrodini resmen tanır. (age)

1045’de  Müslüman Araplar Ermenistan’ı işgal eder. Dersim bölgesi yine Arapların eline geçer  ama Ermeniler Doğu Anadolu’da boylar halinde yaşamaya devam ederler. (age)

1051-1052 yıllarında  Mazgirt bağında Zagdan Ermeni  Boyu, Bizans’a karşı ayaklanır. Bizanslılar Ermenileri yenerler. (age)

Bu sıralamaya bakıldığında  Kah Bizanslıların kah Arapların saldırılarına karşı çıkıp direnen halk Ermeni halkıdır.

Kaynaklara göre; 11.yüzyılda Dersim’de  Şeyh Hasan Beyliği yaşıyormuş.

1. yüzyılda Türklerin kerhen de olsa müslüman olmaya başlamasıyla, ki Arapların o dönemlerde  işgal ettikleri  coğrafyalarda Sünni İslamı yaymak, hatta Araplaştırmak için her türlü  zorbalıkları ve  katliamları yaptıkları bilinmektedir. Emevi İslam politikasından bunalan ve yaşadıkları Horasan Bölgesinde rahatları kaçan Türkmenler yavaş yavaş Anadolu’ya doğru göçetmeye başlamışlardır. Böylece İsmaili Daileri, Sufiler, Hurifiler yani tasavvuf  ehli Erenler,  Emevi İslamın baskısını aza indirmek için tek kurtuluş yolunun Anadolu olduğunu bilmektedirler. Geçiş yerleri Dersim olan Erenler ve ardılları o bölgede Dersim halkı tarafından karşılanıp korunmuşlar ve orada  Sufi bir örgütlenme ocaklar şeklinde başlamıştır.

1037’de Oğuz Türklerinin akınları başladı. Kürtler, Araplar ve Dersimli aşiretler Selçuklu Beyi Melikşah’ın yanında yer aldılar. Bunlara topraklar verildi. Horasan’dan gelen Şeyh Hasan, Hormek, Şeydan, Bamasuran, Karsan, İsoli gibi Alevi aşiretlerine  yerleşmeleri için bu dönemlerde topraklar  verildi. Tarihçi Ali Kaya’nın araştırmasına göre; Dersimlilerin çoğunun Horasan bölgesinden geldiği, bunun kanıtının da Dersim’in SOBE  lisanıyla, Hazar Denizi’nin güneyindeki  Deylem  bölgesindeki lisan aynı kökenlidir ve birçok kelimesi hala aynıdır. Kaynaklara göre; Dersim ve Deylem bölgesi birbirine pek uzak olan bölgeler değildir. Deylem’den kaçan halklar Dersim’in sarp dağlarına sığınırken, Dersim’den kaçan halklar da  Horasan’a ve Deylem’e sığınırlardı. Baytar Nuri Dersimi’ye göre; Hacı Bektaşı Veli,  Anadolu Selçukluları döneminde Horasan’dan  Anadolu’ya geçerken, bazı dailerini Dersim bölgesinde bırakır. Bazı kaynaklar ise; Hacı Bektaşı Veli’nin Bektaşilik yolu ile Türklüğü Dersim’e sokma çabalarından bahseder. Hacı Bektaşı Veli’nin böyle bir amacı olmamıştır, çünkü kendisinin ulaşmak istediği asıl menzil Baba İlyas’dır.

Anadolu’yu ele geçirme sevdasında olan  ve  1402 yılındaki Ankara Savaşı ile Osmanlı padişahı Yıldırım Bayezıt’i mağlup eden Timurlenk (aksak Timur), 1387 yılında  yolu üzerindeki Dersim’i askerlerine yağmalatır. Dersim halkı Munzur dağlarının sarp bölgelerine kaçarak canlarını kurtarırlar.

1402 yılındaki Ankara savaşını Timur’un kazanmasıyla Anadolu Moğolların eline geçti. Bu tarihten itibaren Osmanlılar sindirilir. Nazmiye civarında  Hormekliler ile  Haydaran ve Alan aşiretleri arasında çatışmalar olur. Hormekli Kara Yakup Dersimli aşiretleri idaresi altında toplar ve İlbeyi olur.(M.Şerif  Fırat, Doğu İlleri  ve Varto Tarihi)

1480’lerden sonra Çaldıran Savaşına kadar Çemişgezek reisi Nur Ali, Dersim’in batı kısmını 40 sene inandığı Kızılbaşlık kurallarına göre yönetti. Bunun yirmi senesi  inanç  yönünden İran Safeviliğine yani Şah İsmail Kızılbaşlığına  bağlı olarak geçti.

Anadolu Kızılbaşlarının dönüm tarihi olarak bilinen  Osmanlı padişahı Yavuz ile Safevi Kızılbaş devleti Şahı Şah İsmail arasındaki 1514 Çaldıran Savaşı’nda Anadolu Kızılbaşları Şah İsmail’in yanında yer aldılar. Sünni ve Şafii Kürtler ise Yavuz’un yanında yer aldılar. Doğu seferinden önce Yavuz, Şeyhülislamın imzasıyla yayınladığı fermanında  “Kızılbaşlar ya camiye girecek ya da kelleleri kesilecektir.”   Kızılbaşlar camiye gitmeyi de Ramazan orucunu tutmayı da reddettiler. Malatya’dan Bingöl’e kadar geniş bir bölgede 40.000 Kızılbaş kılıçtan geçirildi. Yavuz’un uyguladığı katliam sırasında  bazı Kızılbaş aşiretleri Batı Dersim’in sarp dağlarına ve ormanlarına sığınarak canlarını  kurtardılar. Kaynaklar bu aşiretlerin isimlerinin belgelerle mevcut olduğunu yazarlar. Ve diğer bazı Kızılbaş aşiretleri de  canlarını kurtarmak için camiye de gider oldular, Ramazan orucu da tutar oldular. Çoğu Kızılbaşlar da  İslamın koşullarını yapar görünerek takiyye ile yaşama şansı yakaladılar. Asimile edilip Sünnileşen Kızılbaşlar nedeniyle Anadolu’daki Alevi nüfusu yüzde seksenlerden yüzde otuzlara kadar düştü.

XVI. yüzyıl gezginlerinden Evliya Çelebi’nin  Seyahatnamesindeki  gezi notlarında şu çarpıcı ifadeler vardır.

Osmanlı ordusu Kurt  Kasabası  yakınında  fırtınaya tutuldu. Kızılırmağı geçerken birçoğu soğuktan dondu. Bölgenin Kızılbaş-Alevi köylüleri  bütün gücüyle askerlere yardımcı oldu. Evlerinde misafir etti. Yemek verdi. Kurt Deresi köyünde karnı doyan, şarap içen askerler, gece yarısı köylüleri çırılçıplak karların içine attı. Kadın ve çocukların topluca saklandığı evin duvarlarını kazmalarla delip avrat ve oğlanların ırzına geçtiler.”

Çok eskilerden beri darda kalan, egemenlerin  baskılarından bunalan halklar sığınma yeri olarak Dersim’i seçmişlerdir. Ali Boğaz, Kutu Deresi  ve Laç Deresi, Dersim’in işgal edilemeyen doğal kaleleri, Kızılbaşların kurtarılmış bölgeleri olmuştur.

1514 Çaldıran savaşı sonrası Kızılbaş avı başlatan Yavuz’un eline düşmek istemeyen Kızılbaşların bir kısmı Dersim’e kaçarak canlarını kurtarmışlar ve böylece Osmanlı Dersim’i kendine can düşmanı bilmiştir. Osmanlının başlattığı Mısır seferine de katılmayan Dersimliler hakkında yazılı kaynaklar şunu yazarlar:  “Bu  tarihten  sonra  Dersim Osmanlı tarafından otoriteye karşı  bir tehdit merkezi olarak görüldü. Bu tarihlerde  babası ve akrabaları Yavuz tarafından katlettirilen Çemişgezekli Pir Hüseyin önce kaçıp canını zor kurtardı, sonra da kellesini kurtarıp tahtına, malına, mülküne  kavuşmak için korkudan Yavuz’un safında yer aldı”.

Çok eskiden beri Osmanlılar  Kürt beyleri ile ittifak halindeydi.1515 Haziran ayında Yavuz’a bağlı Kürt İdrisi Bitlisi’nin adamı Bıyıklı Mehmet Paşa Dersimlilerin elinde bulunan Kemah kalesini ele geçirdi. Ovacık- Tekir yaylasında  Şah İsmail yanlısı Nur Ali Halife’yi öldürttü.(Diyarı Horasan’dan Halk Ozanı Pir Sultan Abdal’a adlı kitabımın Nur Ali Halife Ayaklanması konusu geniş açıklamalarla var.)

1838 Tanzimat devrine gelinceye kadar Osmanlı tarafından  Dersim; önce Erzurum  Beyliğine bir sancak olarak bağlandı, sonra Çemişgezek, Pertek, Sağman gibi Türk beyliklerine tabi kılındı. Ama Dersim Osmanlının bu kararlarına kesinlikle uymadı.

Dersim’i kendine bağlamak isteyen Osmanlı sürekli kararlar alıyor ama pratikte bunları bir türlü uygulama olanağını bulamıyordu.

1848’de bu kez Dersim Osmanlı tarafından Hozat’a bağlı bir sancak yapıldıysa da yine otorite kurulamamıştı.

1848-1863 yıllarında aşiret reisi Şah Hüseyin Bey Dersim’de etkili olmaya başlamıştı. 1860 yıllarından sonra Şah Hüseyin, Gulabi, Mansur, ve Şeyh Süleyman ismindeki aşiret reisleri Dersim’de ön plana çıkmışlardı. (Ali Kaya, Dersim Tarihi)

Osmanlı her yolu denemiş ama bir türlü Dersim’e hükmünü geçirememişti. Bu kez de yöntem değiştirip dolaylı yoldan uzlaşmayı sağlamak için, öne çıkan bu aşiret reislerine  kaymakamlık verdi ve bu yolla otoritesini sağlamaya çalıştı.

1860-1877 yılları arasında Osmanlı Hozat ve Mazgirt’e ilk askeri kışlaları yaptırarak Dersim’de egemenliğini sağlamak ister. O dönemde Osmanlının kaymakamlık verdiği aşiret reisleri bu askeri kışlalardan rahatsızlık duyarlar.

1863 yılında Pülümür Kaymakamı  Şah Hüseyin Bey tutuklanıp Bulgaristan-Vidin’e sürgün edilir.  Ama Şah  Hüseyin Bey, yedi yıl sonra bir yolunu bulup sürgünden kaçarak  Dersim’e geri döner.

1875’de  Şah Hüseyin yine Pülümür’e kaymakam olur.  Osmanlı Şah Hüseyin’in sürgünden bile kaçıp geldiğini görünce onunla başa çıkamayacağını anlayıp  yeniden kaymakam yaparak onunla uzlaşma yollarını arar.

Gulabi Bey de Mazgirt’e kaymakam olmuştur. Aynı yıl Erzurum’daki toplantıya  katılan  Gulabi Bey, Osmanlı ile uzlaşmak isteyince Dersimliler tarafından öldürtülür.

1877’de Osmanlı ile Dersimliler arasından ipler iyice gerilmiş hatta savaş noktasına dahi gelinmiştir. Kozızların reisi Ahmat Ağa, Çemişgezek’e saldırır. Bunu fırsat bilen Osmanlı askeri seferi başlatır. Bazı aşiretler Kozızlara destek vermektedirler. Bu olayların sonucunda  Osmanlı boş durmayıp Ferhatan reisi Alişan ile birlikte Dersimli reis Ahmet Ağa yakalanıp Sinop’a sürülür.

Bu arada Osmanlı- Rus savaşı kapıdadır. Osmanlı Dersimlilerden de orduya destek vermeleri için 10.000 asker istese de Dersim buna karşı çıkar.

1877 Çemişgezek saldırısı sonrası yakalanarak Sinop’a sürgün edilen aşiret reislerinden dolayı gergin ortam, Dersimlilerin rahatsızlık duydukları askeri kışlalara saldırması, ardından bazı kasabaların talan edilmesi  ortamın daha da  gerilmesine neden olur.

Osmanlının resmi belgeleri; “1877-1878 Osmanlı- Rus savaşında Dersimliler Ruslara yardım vaadinde bulunurlar ve karşılığında Ruslardan modern silahlar temin ederler.”

1878’de Kürt İsmail Paşa Hozat’ı ele geçirir ama sonra Dersim kuvvetlerine yenilir. Dersimliler Hozat’ı yeniden ele geçirmişlerdir.

1880’de Dersim vilayet yapılır. İlk vali Fikri Paşa’dır. Bu dönemde nüfus artışı olur.

1881-1882 yıllarında yine Kürt Beyleri ile birleşen Osmanlı birlikleri Dersim’e saldırırlar ama başarılı olamazlar.

1886’da Dersim yeniden sancak yapılır.

1888’de merkez yine Hozat’tır. Dersim bölgesi sancak olduğu için bu kez Harput’â bağlanmıştır. Dersimliler için zaten hiç bir şey farketmemektedir. İster valilik ister sancakbeyliği onlar için değişen hiç bir şey yokturdur. Osmanlı onlar için bir düşmandır ve  aldıkları karar o bölgede geçersizdir. 1514 Çaldıran savaşından sonra Yavuz’un Anadolu Kızılbaşlarını katletmek için çıkarttığı fermanlar ve deftere kaydetmeler  sonucunda hiç bir Kızılbaş kendini Osmanlı saymadığı gibi Dersimliler de kendilerini Osmanlıdan saymazlar, vergi vermezler, askere de gitmezler.

1892’de Karabalı aşiretini de yanına alan Hozat Alay komutanı Şefik Paşa, Kozızlara karşı iki taburla saldırıya geçer. Bu çatışmalarda Miralay Ali Bey, bir subay doktor ve elli asker vurulur. Asker geri çekilir ve Ali Şefik Paşa başkanlığında bir  “tedip heyeti”  (islah etme)  Dersim’e gönderilir.

Şakır  Paşa ve Zühtü Paşa tarafından imzalanıp devrin padişahı Abdülhamit’e sunulmuş  olan  1896  tarihli Dersim’e ilişkin  raporu, “ Herkesin Bildiği Sır Dersim”   adlı  kitabına da alan Sosyolog  Şükrü Aslan, raporun ne dediğini şöyle anlatıyor: “Dersimlilerin inancı hakim Müslümanlık anlayışından farklıdır. Bunlar Kızılbaş Alevilerdir. Bu durum, bölgede devam eden merkezi devlete karşı hoşnutsuz eğilimlerin temelini oluşturuyor. Uzun vadede Dersim’i kazanmak için buradan başlamak gerekir. Bunun için Dersim’in çeşitli bölgelerine tarikat evleri açalım, oraya hocalar tayin edelim. Ve Dersim’deki Kızılbaşlık kültürünü zaman içerisinde ortadan kaldıralım. Bunu yaparken ordularımızı Dersim sınırına kadar götürelim. Böylece, bir güç gösterelim orada. O ara karakollar, yollar kışlalar yapalım. Dersimlileri orada çalıştırıp para verelim. Bunların hepsini bir arada yaparsak, o zaman bu kültürden çok daha çabuk ve  kolay  ayırabiliriz.”

    Mimar Sinan Üniversitesinde  Düşünce Tarihi, Nüfus ve İskan Politikaları, Kent Sosoyolojisi  dersleri veren Sosyolog  Şükrü Aslan Akşam Gazetesi’nden Şenay Yıldız ile yaptığı söyleşide ayrıca şunları söylüyor: “Dersim’de  yaşananlar Cumhuriyet’in ilk  yıllarında Alevilere karşı kültürel ırkçılıktır. Celal Bayar 1937’nin Eylül ayında İsmet İnönü’nün yerine başbakan oldu. Dersim üzerine oluşturulmaya çalışılan devlet politikası 1920’lerden sonra  başlamıştır. İçişleri Bakanı Şükrü Kaya, Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak, Adnan Menderes 1936 yılında  CHP’nin parti müfettişidir. İnönü 1937 Dersim harekatında  başbakandır. 1935 Tunceli Kanunu İnönü’nün başbakanlığı döneminde çıkartılmıştır. Seyit Rıza ve arkadaşlarının yargılandığı günlerde gazetelere yansıyan açıklamalarda, ‘Devletin Dersim’e yaptığı yatırımlara mukavemet edecek kimse kalmamıştır’ diyor. 18 Eylül 1937 tarihli gazetelerde ‘Dersim’de bundan sonra artık yapacağımız bir tane işimiz kalmıştır. O da imar hareketlerini daha çok geliştirmektir,’ diyor ve bu açıklamadan bir gün sonra görevden alınıyor, daha doğrusu izne ayrılıyor. Fakat daha izin süresi dolmadan yerine Celal Bayar önce vekaleten sonra da asaleten başbakanlığa atanıyor.

   Fettullah Gülen cemaatı Tunceli’de kurumsallaşıyor. Özel Munzur Koleji, yurtlar yapılıyor. Anaokulu açıldı. Dersim’in kendine has olan kimliğini yok etmeye çabalıyorlar.  Dersim’de çok kimliklik olmasına rağmen baskın kimlik Aleviliktir. Ve şimdiki düzen bunu kaldırmaya çalışıyor. Cumhuriyet dönemi yönetici kadrolarının bu konudaki politikalarının Osmanlı dönemi politikalarından  daha ırkçı olduğunu görüyorum. Bu bir kültürel ırkçılık örneği.”

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.