Alevilik ile Sosyalizm Arasında Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Öz

Bu makale, Alevilik ile sosyalizmi biri inanç diğeri ideoloji şeklindeki indirgemeci kategorilerin ötesine taşıyarak, her iki düşünceyi de insanın varoluşsal, toplumsal ve politik konumunu yeniden kurmayı hedefleyen tarihsel hakikat pratikleri olarak ele almaktadır. Çalışma; Aleviliğin ontolojik ve etik yapısını, sosyalizmin tarihsel–materyalist kurtuluş teorisiyle karşılaştırmalı biçimde incelemekte; benzerlikleri doğrudan etkileşim değil, ortak baskı ve eşitsizlik koşullarının ürünü olarak değerlendirmektedir. Son bölümde ise Alevilik ve sosyalizmin günümüz dünyasında nasıl etik–politik bir kaynaşma zemini oluşturabileceği tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Alevilik, Sosyalizm, Ontoloji, Hakikat, Eşitlik, İktidar, Rıza, Emek

1. Giriş: Problem Tanımı ve Kuramsal Çerçeve

Alevilik ile sosyalizm arasındaki ilişki, Türkiye’de ve diaspora literatüründe çoğunlukla iki uç yaklaşım arasında ele alınmıştır:

Bir yanda Aleviliği “doğal olarak sol” ilan eden romantik yorumlar; diğer yanda Aleviliği tarihsel ve politik bağlamından koparıp yalnızca kültürel–folklorik bir alan olarak gören indirgemeci yaklaşımlar.

Bu makalenin temel problemi şudur:

Alevilik ve sosyalizm arasındaki benzerlikler, ideolojik bir etkileşimden mi yoksa ortak tarihsel–ontolojik koşullardan mı kaynaklanmaktadır?

Çalışma, bu soruyu sosyalist ve Alevi bir bakış açısından, eleştirel ve karşılaştırmalı bir yöntemle ele almaktadır.

2. Yöntem ve Kavramsal Yaklaşım

Bu çalışma:

Tarihsel–karşılaştırmalı analiz,

Ontolojik ve etik çözümleme,

Eleştirel politik teori

yöntemlerini birlikte kullanmaktadır.

Alevilik, bu bağlamda bir “mezhep” ya da “heterodoks İslam yorumu” olarak değil; hakikat, eşitlik ve rıza temelli bir varoluş felsefesi olarak ele alınmaktadır. Sosyalizm ise salt iktisadi bir model değil; insanın yabancılaşmasına karşı geliştirilmiş tarihsel bir kurtuluş ontolojisi olarak değerlendirilmektedir.

3. Aleviliğin Ontolojik ve Felsefi Yapısı

3.1. Aleviliğin Tanımı: Hakikat Merkezli Ontoloji

Alevilikte varlık anlayışı ikiliklere dayanmaz. Tanrı–insan–doğa ayrımı, hiyerarşik bir düzen olarak değil; birlik (vahdet) ilkesi üzerinden kurulur. Bu durum, Aleviliği aşkıncı teolojilerden ayırır ve onu içkin, insan merkezli bir ontolojiye yaklaştırır.

İnsan, Alevilikte:

Günahkâr bir kul değil,

Hakikatin taşıyıcısı olan etik bir özne olarak konumlanır.

3.2. Tarihsel Doğuş: Devlet ve Resmi Din Karşıtlığı

Alevilik, tarihsel olarak devletleşmiş din biçimlerinin dışında gelişmiştir. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde merkezi iktidar ile kurduğu mesafeli ilişki,

Aleviliğin:

Anti-hiyerarşik,

Paylaşımcı,

Topluluk merkezli

bir yapı geliştirmesine neden olmuştur.

Bu bağlamda Alevilik, iktidar karşısında şekillenmiş bir inanç–ahlak sentezidir.

3.3. Aleviliğin Olmazsa Olmaz İlkeleri

Hakemli literatürde Aleviliği ayakta tutan temel unsurlar şu şekilde özetlenebilir:

Rıza İlkesi: Zorun reddi, özgür irade

Ontolojik Eşitlik: Cinsiyet, sınıf ve statü farklarının reddi

Paylaşım Etiği: Lokma, mülkiyetin değil yaşamın ortaklaşması

İktidar Eleştirisi: Kulluk ilişkilerinin reddi

Ahlaki Merkezlilik: Hakikat ile ahlakın ayrılmazlığı

4. Sosyalizmin Politik ve Ontolojik Temelleri

4.1. Sosyalizmin Tanımı: Kurtuluş Ontolojisi

Sosyalizm, insanın emek süreci içinde nesneleşmesine ve yabancılaşmasına karşı geliştirilmiş tarihsel bir eleştiridir. Marx’ın erken dönem metinlerinde görüldüğü üzere sosyalizmin temel problemi yalnızca eşitsizlik değil; insanın insan olmaktan çıkarılmasıdır.

4.2. Doğuşu: Kapitalist Modernitenin Eleştirisi

Sosyalizm, sanayi kapitalizminin yarattığı:

Sınıfsal sömürü,

Metalaşma,

Toplumsal yabancılaşma

olgularına karşı ortaya çıkmıştır. Bu yönüyle sosyalizm, modern dünyanın etik vicdanı olarak değerlendirilebilir.

4.3. Sosyalizmin Olmazsa Olmazları

Emek Merkezlilik: Değerin kaynağı emektir

Sınıf Analizi: Eşitsizlik tarihsel ve yapısaldır

Kolektiflik: Bireysel birikime karşı toplumsal paylaşım

Özgürlük: Biçimsel değil maddi özgürlük

Adalet: Artı-değer sömürüsünün ortadan kaldırılması

5. Alevilik ve Sosyalizm Arasındaki Ontolojik ve Politik Benzerlikler

5.1. Eşitlik Anlayışı

Alevilikte eşitlik varoluşsaldır; sosyalizmde tarihsel ve sınıfsaldır. Ancak her iki yaklaşım da üstünlük ilişkilerini reddeder.

5.2. Paylaşım ve Kolektivite

Alevilikte lokma, sosyalizmde kolektif üretim; mülkiyet fetişizmine karşı geliştirilen ortak bir etik hattı temsil eder.

5.3. İktidar Eleştirisi

Alevilik, kutsal adına kurulan tahakkümü; sosyalizm, sermaye adına kurulan tahakkümü reddeder.

5.4. Ezilenlerin Hafızası

Her iki düşünce de tarihsel olarak dışlanan, bastırılan ve sömürülen kesimlerin bilincinden doğmuştur.

6. Alevilik ve Sosyalizmin Kaynaşması: Etik–Politik Bir İmkân

Alevilik ile sosyalizmin kaynaşması, biri diğerine indirgenerek değil; etik ve politik düzlemde karşılıklı derinleşme ile mümkündür.

Alevilik, sosyalizme rıza, vicdan ve ahlaki derinlik sunar.

Sosyalizm, Aleviliğe tarihsel bilinç ve yapısal adalet perspektifi kazandırır.

Bu kaynaşma, çağdaş dünyada eşit yurttaşlık, laiklik ve emek onuru mücadelesi açısından önemli bir zemin oluşturur.

7. Sonuç

Bu çalışma, Alevilik ile sosyalizmin doğrudan bir etkileşim ilişkisi içinde değil; ortak ontolojik ve tarihsel koşullardan beslenen iki özgün kurtuluş yolu olduğunu ortaya koymaktadır. Sosyalist ve Alevi bir bakış açısından bu birliktelik, insan onurunu merkeze alan özgür bir gelecek tasavvurunun teorik ve etik zeminini güçlendirmektedir.

Kaynakça

Bal, H. (2011). Alevilik: İnanç, Kültür ve Toplumsal Yapı. Cem Yayınları.

Bozkurt, F. (2005). Aleviliğin Toplumsal Boyutları. Kapı Yayınları.

Marx, K. (2007). 1844 Ekonomi ve Felsefe El Yazmaları. Sol Yayınları.

Engels, F. (2004). Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni. Sol Yayınları.

Ocak, A. Y. (2010). Alevi ve Bektaşi İnançlarının İslam Öncesi Temelleri. İletişim Yayınları.

Şener, C. (2013). Alevilik Olayı. Ant Yayınları.