MARAŞ SOYKIRIMI’NA YANLIŞ PERSPEKTİFTEN BAKMAK ÜSLUP, YÖNTEM, DÜŞÜNCE SİSTEMATİĞİ (4)

Buna rağmen yazar ne katliamın açığa çıkmış olan bu sorumlularını görüyor, ne de yeni bilgiler ortaya koyabiliyor. Soyut kavramlarla demagoji yaparak devleti aklamaya çalışıyor.
Yazarın makalelerinden, neden Ecevit’in arşivinden çıkan belgeyle deşifre olan failleri kabul etmediği açıklanmıyor. Katliamın sorumluları bu kadar net bir biçimde ve devletin en “muteber” kurumu olan MİT’in raporuyla ortaya çıkmışken, bu gerçek yokmuş gibi davranmak neyin nesidir? Hâlbuki bunlar somut bilgilerdir. Ama yazar sanki böyle bir bilgi yokmuş gibi davranmayı tercih ediyor. Neden? Yazarın özel olarak konuyla ilgili bildiği bir bilgi varsa kamuoyuyla paylaşmalıdır. Böyle bir bilgiye sahip değilse o zaman da açığa çıkmış olan katliamın sorumlularını neden itham etmekten kaçınıyor, bunu açıklamalıdır.

Yazar, katliamların ve soykırımların sorumluları olarak somut olarak açığa çıkmış olan katliamcıları ve katliamcı devleti teşhir etmeye yönelmelidir. Bunu yapmayarak “Maraş katliamının sorumluları” diye “yeni” etiketiyle tedavüle soktuğu, içi boş, devleti aklamaya hizmet eden, hiçbir açıklayıcılığı olmayan “milliyetçi baronlar”, “İslamcı müteşebbisler” ve “cumhuriyetçi seçkinler” gibi muğlak ve soyut kavramlar geliştirmek ve bunları Kürt-Türk Alevi toplumuna, yurtsever-devrimci-demokratik kamuoyuna sunmak hangi gerekçeyle izah edilebilir? Bu yaklaşım, katliam ve soykırımlara karşı oluşmuş olan asgarî bilinci karartmaktan başka hiçbir işlev görmeyecektir.

Yazar, Maraş soykırımı için yeni katliam müsebbipleri bulmaya çalışıyorsa bundan bir beis yok; ama yazarın böyle bir marifeti de yok. Buna rağmen MİT raporuyla açığa çıkmış olan katliamcıları gözlerden uzak tutması, hiç yoklarmış gibi davranması, isabetli bir tutum olamaz. Yazar bütün çabasını ve enerjisini devletin bu soykırımı yaptığını söylememeye hasretmiş ve bu sorunlu düşünce ve zihniyetini okura empoze etmeye çalışmıştır.

Bütün bu gerçekliği olmayan iddialarla yazar, katliam karşıtı kamuoyunda oluşan “Maraş katliamını devlet yaptı” kabulünü gölgelemeye çalışan bir pozisyonda durmaktadır. Daha önemlisi, yazarın geliştirdiği sözde argümanların büyük bir kısmının vardığı son nokta, birkaç suç ortağı yaratarak devletin suçunu hafifletmek olmaktadır. Soykırımın sorumluları olarak hayalî güçler suçlanarak bu soykırım faili meçhul edilmektedir.

3. Soykırımın tanımı, niteliği ve kapsamı üzerine
Yazar, Maraş katliamının tanımı, kapsamı, içeriği ve niteliği konusunda da birçok iddiada bulunmaktadır. Bu iddiaların önemli kısmına değinilmesi gerekiyor. İlk olarak Maraş soykırımının nasıl anlaşılması gerektiğine, daha sonra da Maraş’ta yaşanan toplu insan kıyımının “katliam mı, soykırım mı, pogrom mu” olduğu konusuna değinilecektir.

a) Maraş’ta yapılan soykırım mıdır, pogrom mudur? Soykırım, pogrom ve katliam kavramları üzerine
Yazarın patentinin kendisine ait olduğunu ve ilk defa dillendirildiğini söylediği iddialardan birisi de Maraş soykırımını “pogrom” olarak tanımlamasıdır. Yazar, “Maraş Katliamı’nı bir katliam olarak değil, bir ‘pogrom’ olarak görüyoruz” diyerek bu görüşlerini belirtmektedir. (s. 22)

Bu durum, yazarın “pogrom” ile “soykırım” arasında bir fark gördüğünü veya bir fark “tesis ettiğini” göstermektedir. Yazarın katliam/soykırım ve devlet konularına sorunlu yaklaşımı “pogrom” konusunda da ortaya çıkmaktadır. O nedenle yazar, genel geçer anlayışın dışından, “pogrom” derken neyi anladığına, neyi anlatmak istediğine dair yeterince açıklayıcı bir argüman geliştirememektedir.

Konunun doğru anlaşılabilmesi için önce soykırım, pogrom ve katliam kavramlarının ele alınması gerekiyor.
Soykırım bilindiği gibi, 1939’da Hitler’in Yahudilere yaptığı toplu insan kıyımının, 1945 yılında BM tarafından kabul edilmiş bir insanlık suçunun tanımlanmasıdır. Soykırım tanımının temel özelliği, “etnik ve dinsel farklılıklarından dolayı bir toplumsal grubun yok edilmek amacıyla saldırıya uğraması” olarak belirtilebilir.

Pogrom, Rus Çarlığı’nın 1881 yılından itibaren Yahudilere karşı, Yahudi oldukları için uyguladıkları “toplu insan kırımı”dır. Henüz Ermeni ve Yahudi soykırımının yaşanmadığı ve Latin dillerinde “soykırım” kavramının somut bir olguyu tanımlamak amacıyla kullanılmadığı bu koşullarda Rusların yaptıkları soykırıma Rusça “pogrom” denmiştir. Dolayısıyla Rus devletinin Yahudilere karşı yaptığı bu kırım, yani “pogrom”, ayrı bir toplu insan kırımı kategorisi değil, soykırımın Rus diliyle ifade edilmesidir. Dersim soykırımına “tertele” denmesi gibi.

Bu iki toplu insan kıyımının ortak özelliği, “etnik ve dinsel kimliklerinden dolayı bir grup insanın yok edilmesi veya yok edilmek amacıyla saldırıya maruz kalması”dır.

Tabii soykırım ile pogrom arasında, belirleyici olmasa da çeşitli farklılıklar bulunmaktadır. En dikkat çekici farklılık olarak, organizasyonu yapan devletin pogromlarda doğrudan kendi güçlerini kullanmak yerine paramiliter kadroları ve birçok araç kullanılarak oluşturulmuş olan güruh aracılığıyla bu toplu kıyımları yaptırmış olması sayılabilir. Hiç unutulmaması gereken temel ve ortak özellik şudur: Her iki toplu insan kıyımına da karar veren, planlayan ve gerçekleştiren devlettir. Sadece pratik katliamcı olarak kullanılan unsurlar (o da kısmen) farklılaşmaktadır.

Katliam ise etnik ve dinsel nedenler dışında gerçekleştirilen toplu insan kırımları olarak tanımlanabilir. Buradan da asıl failin her zaman devlet olduğu görülür. Katliamların soykırımlardan farklı olan özelliği, katliamların etnik ve dinsel yok etme amacıyla değil, politik amaçlarla, dolayısıyla politik gruplara yönelik olarak yapılmış olmasıdır.

Somut örnekler üzerinden gidilirse konu daha iyi anlaşılacaktır. Bu topraklarda Ermenilere, Rumlara, Koçgiri’de ve Dersim’de Kürt Alevilere; değişik zamanlarda Kürtlere ve genel olarak Alevilere yönelik olarak yapılan toplu insan kıyımları soykırımdır. Bu soykırım uygulamalarına Osmanlı ve Türk devleti karar vermiştir. Bu soykırımlar, asıl olarak devlet güçleri ile beraber açığa çıkartılan güruh tarafından pratikleştirilmiştir.

Öte yanda 1 Mayıs 1977, 16 Mart 1978, 2015 Ankara Gar, 2015 Suruç ve daha birçok toplu insan kıyımları “katliam” olarak tanımlanmalıdır. Bunları da devlet yapmıştır; kimisinde doğrudan kendi kadrolarıyla (1 Mayıs 1977’de olduğu gibi), kimisinde de yazarın “ülkücüler” diye anlattığı, dün M. Ağar’ın, yakınlarda da A. Davutoğlu’nun “iyi çocuklar” diye tanımladığı paramiliter katiller aracılığıyla yapılmıştır.

Soykırım suçuna ilişkin çok yönlü tartışmalar devam etmektedir. Bu tartışmaların sonunda BM, bazı toplu insan kıyımlarının soykırım olarak tanımlanması gerektiğini kabul ederken bazılarını soykırım olarak kabul etmemektedir. Çünkü BM’ye üye olup gücü elinde tutan devletlerin hemen hemen tamamı soykırım suçu işlemiştir. Soykırım suçunun doğru değerlendirilmesi bu devletlerin hepsinin suçluluğunu ortaya çıkartacaktır. O nedenle keyfiyetçi davranarak soykırım tanımını en dar şekliyle değerlendirmektedirler.

Bu genel bilgilerden sonra Maraş kıyımının soykırım mı, pogrom mu olup olmadığına bakabiliriz.
Önce yazarın kavramlar hakkındaki değerlendirmelerine ve Maraş soykırımı hakkındaki tanımına bakılması gerekiyor.

Yazar kendi ifadeleriyle şöyle anlatıyor: “… 19-26 Aralık 1978 bir katliam değildir. Aradaki fark ise şiddetin ‘kamusal’ destek, kurumsal müdahale ve toplumsal hazırlıklarının bir arada ve birlikte yürütülmesidir. Pogromda şiddet hareketleri genellikle yasalar (örn. ırk yasaları), kurumsal destekler (resmî görevlilerin tutarlı ve sürekli dâhili) ve toplumsal taleplerle (linçin meşrulaştırılması) devam ederek kalıcı ve sündürülebilir bir ‘siyasal sisteme’ dönüşür.” (s. 208)

Yazarın katliam ve pogrom konusundaki görüşleri böyle. Yapılan bu iki tanımlama da sorunludur, yanlıştır; ayrıntılarına aşağıda girilecektir.
Yazar, yaptığı tanımlardan hareketle Maraş soykırımının pogrom olduğunu ileri sürmekte ve mealen, “Maraş kıyımı bir pogromdur; çünkü halkın geliştirdiği yok edici şiddet eylemleri, devlet tarafından desteklenen şiddetle birlikte kullanılmıştır. Yani iki şiddet gücü birbirlerini destekleyerek bu kıyımı yapmışlardır” demektedir.

Problem de tam burada başlamaktadır. Yazar, devletin örgütlediği paramiliter katillerin ve katliamcı güruhun şiddetini devletin şiddetinden ayrı düşünmekte ve bu kabul üzerinde düşünce geliştirmektedir. Hâlbuki paramiliter katiller ve katliamcılar, devletin desteğine sahip olmasalar bırakın katliam yapmayı, herhangi bir toplumsal şiddet eylemini bile yapamazlar.

O nedenle pogrom, yazarın sandığının aksine, devletin yok etmek istediği “etnik ve dinsel kimlikli” toplumlara karşı bizzat kararlaştırıp planladığı bir toplu insan kıyımıdır. Pogromlarda devlet, farklı bir yöntem kullanarak kendisinin varlığını gizlemeyi tercih etmiş; resmî ve askerî güçlerini daha geri planda tutmuş, paramiliter katiller ve harekete geçirdiği katliamcılar vasıtasıyla planladığı toplu insan kıyımını yaptırmıştır.

Aynı durum, yer değiştirerek soykırımlarda da yaşanmıştır. Soykırımlar sadece devletin resmî güçleri tarafından yapılmamıştır. Soykırımlarda da hem paramiliter katiller hem de katliamcı güruh kullanılmıştır. Ermeni soykırımında, devletin resmî güçlerinden daha az olmayacak şekilde çeteler ve katliamcılar Ermeni halkına saldırmış, katletmiştir.

Diğer yanda yazar, katliamları da iki karşıt toplumun birbirini boğazlaması gibi ele almaktadır. Bu doğru değildir. Toplumlar, devlet veya devlet gibi bir örgütün özel olarak üzerinde çalışması olmadan birbirlerini farklılıklarından dolayı katletmezler, katliam yapmazlar. Etnik, dinsel farklılıklardan katliamların yaratılması ancak siyasal bir örgütün yürüteceği siyasal çalışmalarla mümkündür.

Burada ilginç olan bir noktayı da belirtmeden geçmek yanlış olacaktır. Yazar bu tezi rahat rahat her ortamda savunmakta, yazmaktadır. İyi de 1 Mayıs katliamını, 7 TİP mensubu devrimci öğrencinin korkunç işkencelerle katledilmelerini, Suruç katliamını ve daha nicelerini hangi toplumsal grup gerçekleştirdi? Bunların hepsi katliamdır ve bunları devlet ile yazarın “ülkücüler” dediği, devletin destekleyip örgütlediği faşist paramiliter katiller yapmıştır. Buna rağmen yazarın bunları görmezden gelmesi bilgisizlikten kaynaklanmış olamaz. O hâlde bu demektir ki yazar, okuyucunun kolayca manipüle edilebileceğini düşünmektedir.

Özetle yazar, Maraş’ta etnik ve dinsel farklılıklarından dolayı Alevilere yönelik olarak yapılan soykırımı “pogrom” olarak tanımlamak istemektedir. Maraşlı katliamcı güruhun bu soykırımda fiilen yer almış olmasını buna gerekçe olarak kullanmaktadır. Hâlbuki belirtildiği gibi, devletlerin çeşitli zamanlarda ve çeşitli nedenlerle farklı katliamcıları kullanmış olmaları, yaptıkları kıyımın niteliğini değiştirmez. Çünkü bir olgunun niteliğini belirleyen özgün özellikleridir, kimin yaptığı değil. Dolayısıyla bu yaklaşımla katliamcı güruhun katıldığı başka soykırımların da “pogrom” olarak tanımlanması gündeme gelebilir.

Gerçek durum böyle olduğu ve Rusya’da Yahudilere karşı etnik ve dinsel arındırma amacıyla yapılmış olan soykırımın adı olan “pogrom” kavramı ayrı bir toplu insan kıyımı kategorisi olmadığı içindir ki Maraş kıyımı bir soykırımdır. Maraş’ta devletin yaptığı toplu insan kırımı, yazarın yaptığı gibi “pogrom” gibi bir kavramla değil, doğrudan “soykırım” olarak tanımlanmalıdır. Doğru olan budur. Çünkü pogrom da bir soykırımdır.

Maraş’ta yapılan toplu insan kırımının bir “soykırım” olduğu iddiası, ilk de değil, yeni de değil; dolayısıyla orijinal de değildir. Buna rağmen yazar, bütün tezlerinde yaptığı gibi Maraş’taki “toplu insan kırımına” ilişkin bu noktadaki tartışmanın da kendisi tarafından başlatıldığına dair bir algı yaratmaya çalışmaktadır. Öyle ya, kimse bir şey öğrenmemiş, kimse bir şey yapmamış; dolayısıyla her yapılanı ilk olarak yapmak yazara kalmıştır.

Hâlbuki Maraş soykırımını soykırım olarak tanımlayan şahsiyetler, yazarlar, kurumlar ilk günden beri olagelmiştir.
İlk olarak, kırım esnasında şehrin valisi olan Tahsin Soylu, Maraş kıyımını “soykırım” olarak tanımlamıştır.
İkinci olarak, kırımdan hemen sonra, 31.12.1978’den, Hıfzı Veldet Velidedeoğlu Cumhuriyet Gazetesi’ndeki köşesinden, Maraş’ta yapılanı “Maraş, bir soykırım eylemine tanık oldu” diyerek tanımlamıştır.

Yine o dönem yeni örgütlenmiş olan Kürt Özgürlük Hareketi, Maraş katliamını PKK’nin başlattığı özgürlük mücadelesinin önünü kesmek amacıyla ve Kürt-Alevi halkına karşı yapılmış bir “soykırım” olarak tanımlamıştır.
Dördüncüsü, son dönemlerde konuyla ilgili bazı yazar ve aydınlar benzer tanımlamalar ve adlandırmalar yapmışlardır.
Beşincisi, bazı demokratik Maraş kurumları, Demokratik Alevi Hareketi, Maraş katliamını soykırım olarak tanımlamış; ürettikleri “Soykırım kıskacında Maraş”, “Maraş’tan Roboski’ye soykırımlar” sloganlarıyla bu gerçeği ifade etmişlerdir.
Altıncısı, 2011 yılında yayınlanan “Maraş Kıyımı – Tarihsel Arka Planı ve Anatomisi” adlı kitapta ve o günden beri yayınlanan birçok makalede ve sayısız etkinlikte, Maraş’ta yapılan katliamın “etnik ve dinsel arındırma”, yani “soykırım” amacıyla yapıldığı ısrarla belirtilmiştir.

Yazar, yukarıda belirtilenleri duymamış, haberi olmamış, belirtilen dokümanları okumamış olabilir; bunların hepsi mümkündür ve anlaşılırdır. Ancak yazarın görmediği, duymadığı her şeyi yok sayma hakkı yoktur. Gerçekleri duymazdan, görmezden gelmek ve bunlar yokmuş gibi davranarak iddialar geliştirmek belki marifettir; ama doğru değildir.

Bütün bunlarla beraber, Maraş’ta olan bitenin soykırım olduğu tartışmasının geç başlaması, “soykırım” kavramının Türkiye ve Kürdistan’da daha geç tartışılmaya başlanmasından kaynaklanmıştır ve bunu göz önüne almak gerekiyor.
Türkiye/Kürdistan devrimci demokratik kurumlarında ve kamuoyunda “soykırım” kavramının ve olgusunun tartışılmaya başlanması son 20-30 yıldır mümkün olabilmiştir. Bu durum, Türkiye ve Kürdistan’da yaşanan Maraş ve benzeri toplu insan kıyımlarının tanımlanmasının gecikmesine yol açmıştır.
Yazar, bu gecikmeden doğan durumu hesaba katmadan bol bol yargıda bulunmakta, insanları yetersizlikle, bir şey yapmamış olmakla suçlamaktadır.

Yukarıda verilen bilgiler ve soykırım tartışmalarının geç başlamış olması gerçeği ortadayken, “Maraş katliamı hakkında ilk defa ben böyle bir tanımlama yapıyorum” demek hem gerçek değildir hem de dönemin koşullarını ve gelişmelerini hesaba katmadan yapılan yanlış bir eleştiridir. “BM, soykırım tanımını kabul etmeden önce, insanlığın yaşadığı onca soykırım neden tanınmadı?” diye sormak ne kadar anlamsızsa, yakın döneme kadar Maraş soykırımının neden soykırım olarak tartışılmadığını sormak da o kadar anlamsız olur.

b) Maraş kıyımı “imha hareketlerinin en birincisi” midir?
Yazar giriş yazısında, s. 15’te “Maraş katliamı… Türkiye tarihinin en kapsamlı imha hareketlerinden birisidir. Aslında ‘imha hareketlerinin birisi ve birincisidir’ de diyebilirdik ki Maraş Katliamı’nın kahredici ve unutulmaması gereken bir özelliği de budur” demektedir. Aynı tespit “Türkiye tarihinin en geniş çaplı katliamlarından birisi veya birincisi…” (s. 35) diye tekrar edilmektedir.
Benzer şekilde Maraş soykırımını, s. 239’da “Türkiye’nin son 40 yılını açıklayan bir siyasal laboratuvar” olarak tanımlamaktadır. Yazar ayrıca Maraş soykırımını s. 15’te “kurucu katliam” diye de tanımlıyor.

Yazar, bu tanımlamalarla, Maraş soykırımını bu coğrafyada yaşanmış bir dizi katliam ve soykırımdan ayrı, daha büyük, daha özel bir katliam/soykırım gibi sunmaya çalışmaktadır. “Olağanüstü bir keşif” yapılmış gibi sunulan bu tezler, içerik olarak yanlışlıkları bir tarafa, yöntemsel bir yanlışlık da barındırmaktadır.
Böylesine toplumsal olguların birbirlerinin tekrarı olmayacağı açıktır. Ancak Maraş soykırımını bu topraklarda yaşanan soykırımlardan ve katliamlardan “farklı, büyük, özel, kurucu” vb. gibi tanımlarla anlatmak hem doğru değildir hem de masum değildir. Ayrıca bu yolla yazar, sözde iddialarının tartışılmasını da önlemek istemektedir.

Türkiye/Kürdistan coğrafyasında, 1915’ten beri izlenen soykırımcı politikaların sonucu olarak sayısız katliamın ve soykırımın uygulandığı dünya âlemin malumudur. Bu gerçeklik karşısında neye göre, hangi kriterler esas alınarak ve hangi argümanlara dayandırılarak Maraş soykırımı, diğer kıyımlardan, soykırımlardan “farklı, büyük ve özel” olarak görülmektedir?
Mesela Maraş soykırımını, 1915’teki Ermeni, 1921’deki Koçgiri, 1925’teki Şeyh Said, daha sonraki yıllarda Ağrı, Zilan ve Dersim soykırımlarından, 1977 1 Mayıs katliamından, 1978 yılında aynı siyasal ve paramiliter faşist katiller tarafından gerçekleştirilmiş olan Malatya, Sivas kıyımlarından ve daha dün yaşanmış olan Ankara Gar ve Suruç katliamlarından ve daha birçok katliam ve soykırımdan farklı ve özel kılan nedir? Farklılığın nedeni katledilen insan sayısı mı veya başka bir kriter mi?

Bu konuda yazar makalelerinden s. 18’de “Vahşetin yargılanması giderek vahşete uğrayanların yargılanmasına dönüştürülmüştür. Maraş katliamını diğer birçok katliamdan ayıran ilk temel özellik buradadır” diye bir ifadede bulunmaktadır. Buradan ortaya konulan “mağdurların da yargılanmış” olması sözde farklılığı, Maraş soykırımının bu coğrafyada yaşanmış olan diğer katliamlardan ve soykırımlardan farklı olduğuna hükmetmek için yeterli değildir.
Çünkü her şeyden önce genel olarak böyle bir fark yoktur. Daha önemlisi “vahşete uğrayanların yargılanması ve cezalandırılması” soykırımcı politikanın genel özelliği, tamamlayıcı parçasıdır. Katliamların ve soykırımların ayırt edici bir özelliği değildir. Bu topraklarda gerçekleştirilmiş olan bu türden bütün katliam ve soykırımlarda, Maraş’ta olduğu gibi, bir biçimde mağdurlar da yargılanmışlardır.

Mesela soykırımcı 6-7 Eylül saldırılarında, 1978 Sivas ve Malatya saldırılarında, aynı şekilde 1980 Çorum saldırılarında mağdurlar da yargılanmışlardır. O nedenle Maraş soykırımında da katliam mağdurlarının yargılanmış olması, yazarın iddia ettiği gibi Maraş soykırımının bu topraklarda yaşanmış “imha hareketlerinin birisi ve birincisi” olduğu tezini ispat etmez.

Öte yandan yazar, ayrı ve özgün göstermek adına Maraş soykırımını “Türkiye’nin en kapsamlı imha hareketlerinin birisi ve birincisi” olarak tanımlamaktadır. Bu tanımlama da gerçeğe aykırıdır. Ayrıca Türk devletinin soykırımcı özelliğinin gizlenmesine ve yaptığı diğer soykırımların ve katliamların sorumluluğunun hafifletilmesine yol açacaktır ki bu da doğru bir tavır değildir.

Maraş soykırımından önce ve sonra bu topraklarda onlarca katliam yaşandı ve hâlen yaşanmaktadır. Hangi kırım, katliam, soykırım daha az kapsamlı, daha az vahşi, daha az tahripkârdır? Katliamlara karşı mücadele eden demokrasi güçleri, Aleviler ve Kürtler bu türden acıları yarıştıran tutumlara değil, mücadeleyi büyüten yaklaşımlara itibar edeceklerdir. Çünkü bu kırımlarla Maraş kırımı aynı mekanizma ile aynı politik güçler tarafından ve aynı amaçla gerçekleştirilmişlerdir. O nedenle bu tür değerlendirmeler ve tasnifler siyaseten de sosyolojik olarak da doğru değildir ve yanıltıcı özelliklerinden dolayı zararlıdır, arzu edilmeyen sonuçlara yol açabilirler.

Eğer sorun her bir katliamın veya soykırımın birbirlerinden farklı sosyal-siyasal özelliklerinden söz etmekse, evet, soykırım ve katliamların her birisinin nedenleri, gelişmeleri ve yarattığı sosyo-politik sonuçları farklı olmak durumundadır. Bu farklılıklar bir katliamın veya soykırımın temel özelliğini değiştirmez. Doğrusu, yazarın Maraş kıyımına bu şekilde bir anlam yüklemesinin özel bir nedeni var mı diye insanın aklına takılmıyor değil.

O dönemde yapılan katliamların içinde en kapsamlısı ve en tahripkârı Maraş katliamıdır, diye bir belirleme yapılsaydı, bunun anlaşılır bir tarafı olurdu. Bunu aşarak Maraş kıyımını diğer kırımlardan daha özel bir kırım olarak tanımlamak gerçekçi bir tutum değildir.

Bütün bunlara rağmen yazar, hükümlerinin tartışılamayacağına alışmış olmalıdır ki “hüküm koyucu” alışkanlığını her alanda sürdürmek istiyor.

c) Maraş soykırımı “devletin muhafazakâr yeniden inşası” mıdır?
Yazarın Maraş soykırımının tanımı ve niteliği konusunda da birbirinin tekrarı olan çeşitli ifadeleri bulunmaktadır. Bunları birbirlerine yakınlıklarından dolayı birlikte ele almak uygun olacaktır.

Yazar, s. 26’da “Katliamın ‘geçici şiddeti’ işkenceler ile bir ‘siyasal yapı’ya dönüştürülmüş ve katliam neredeyse ‘siyasal sistem kurucu’ bir şiddete dönüştürülmüştür” diyor. Yine aynı şekilde yazar, “Maraş katliamı gerçek anlamda siyasal bir sistem kurmuştur…” (s. 18) ve “Maraş katliamının sistem kurucu bir şiddet olduğu hususu göz önüne alınmamıştır” (s. 30) ifadelerini kullanmaktadır.

Bu veya benzeri ifadelere yazarın bütün makalelerinde ve birçok defa rastlanmaktadır.
En başında belirtilmelidir ki Maraş soykırımı vasıtasıyla Türk devletinin “siyasal sistemi” yeniden kurulmamıştır. Türk devleti Maraş soykırımından önce de sömürgeci, sömürücü, soykırımcı, asimilasyoncu faşist bir devletti; Maraş soykırımından sonra da aynı özelliklerini korumuş ve sürdürmüştür. Maraş soykırımından sonra sıkıyönetim ve daha sonra gerçekleştirilen 12 Eylül faşist darbesiyle Türk devleti hem gelişen toplumsal mücadeleyi bastırmak hem de Kürt halkının özgürlük taleplerinin gelişip büyümesini önlemek için kendi kurulu siyasal sistemini tahkim etmiştir, yeni bir siyasal sistem kurmamıştır.

Üstelik bunu ilk defa yapmamıştır. Türk devleti benzer düzenlemeleri ihtiyaç duyduğu her defasında, 1960’ta ve 1971’de olduğu gibi tekrar tekrar yapmıştır.

Teorik olarak siyasal bir güç, kendi sistemini kurmak için bir katliam yapabilir ve yaptığı katliam ile istediği sonucu da elde edebilir. Ancak Maraş katliamının böyle bir özelliği bulunmamaktadır. Bir şeyi abartmak dikkat çekebilir ama maalesef doğru sonuçlara götürmez ve amaca hizmet etmez.

Yazar Maraş soykırımının “kurucu şiddet” olduğu iddiasının bugüne kadar göz önüne alınmadığını belirtmektedir. Evet, böyle bir iddia göz önünde bulundurulmamıştır, çünkü böyle bir iddianın sosyal-siyasal hiçbir değeri yoktur. Herkesin de aklına takılan fantezileri gerçekmiş gibi kamuoyuna sunmak gibi bir rahatlığı ve sorumsuzluğu yoktur.

s. 29’da yazar, “Çalışmamızın bir başka önemli tezi de Türkiye’nin 1980’lerden itibaren yaşadığı büyük politik dönüşümün en net olarak teşhis edileceği sahanın Maraş katliamı süreci olduğu iddiasıdır. Maraş katliamıyla başlayan süreçte Türkiye’nin demokratik dönüştürücü güçlerinin fiziken tasfiye edilmesiyle birlikte devlet kurumlarının şiddet faillerinin zihinsel ve fiziksel varlığı ile yeniden inşa edilmesi süreci başlamıştır” diyor.

Yazar, aynı görüşlerini s. 30-31’de “Maraş katliamı devletin resmi ve gayriresmi düzeyde yeniden örgütlenmesini, katliam faillerinin devlete taşınırken katliam mağdurlarının toplumsal ve siyasal merkezden tamamen uzaklaştırılmasını getirmiştir” diye ifade etmektedir.

Yazarın sorunlu zihniyeti buradan da açığa çıkmaktadır. Bu ifadelerden anlaşılmaktadır ki yazar, soykırımdan önce “katliam mağdurlarının toplumsal ve siyasal merkezde” yer aldıklarını düşünmektedir.

Hâlbuki soykırım mağduru olan Aleviler, Kürtler, işçiler, emekçiler ve ilericiler hiçbir dönem “toplumsal ve siyasal merkezde” yer almamışlardır. 1978’de de aynı şekilde herhangi bir karar alıcı veya etkileyici merkezde bulunmamışlar, bulunamamışlardır. Bu devlet, halkların ve ezilenlerin “siyasal ve toplumsal merkezde” yer almasını hiç istemedi, buna fırsat ve imkân vermedi. Dolayısıyla katliam mağdurları “toplumsal ve siyasal merkezde” yoktular ki uzaklaştırılmış olsunlar.

Eğer yazar bu ifadelerle devletin çeşitli kurumlarında –o da en alt veya orta birimlerinde olmak üzere– bazı demokrat, ilerici-emekçi memurların varlığını kastediyorsa, bu da hiç doğru değildir.

Her şeye rağmen ve bütün engelleri aşarak bir biçimde devlette görev alabilmiş birkaç Alevi’nin, devrimcinin ve Kürt’ün tasfiyesi için ne darbe ne de katliam veya soykırım yapmaya gerek yoktur. Türk devleti istemediği kesimlerin devlette yer almasını önleyecek, yer alanları tasfiye edebilecek imkânlara her zaman ve her koşulda sahip olmuştur.

Buna karşın yazar “katliam faillerinin devlete taşınmasından” söz etmektedir. Yazarın katliamcıları devletten ayrı gören zihniyeti buradan da açığa çıkmaktadır. Katliam failleri zaten devletin içindeydiler, devletin kendisiydiler söz konusu katliamın failleri. Yazar fiilen soykırımda yer almış, ev basmış, insan yakmış paramiliter katillerin bir biçimde devlette yerleştirilmelerinden söz ediyorsa, soykırımı yapan devletin, kullandığı paramiliter katilleri sahiplenmesinden, onları koruması altına almasından şaşılacak hiçbir şey yoktur.

Ancak bu durum katliamcıların merkezde olmamalarından kaynaklanmamaktadır, çünkü katliamcı yapı zaten devletin merkeziydi.

Bir başka yerde yazar, “Oysa katliam sadece bir kırım değildir, Türkiye’nin devlet yapılanmasında önemli bir muhafazakâr geçiş sürecinin de belirlendiği yerdir” diyor (s. 30).

Buradaki “muhafazakâr geçiş süreci” ibaresi, yukarıda belirtilen “kurucu moment/kurucu şiddet”, “yeniden inşa” ibareleriyle birlikte düşünüldüğünde yeni sorular doğmaktadır. Soru bir: “kurucu moment/kurucu şiddet” ve “yeniden inşa” ne demektir? Soru iki: Türk devleti yıkılmış mıydı ki Maraş katliamının “kurucu şiddetiyle” “yeniden inşa” edilmiş olsun? Veya Türk devleti yıkılmadan niteliksel bir değişim mi yaşadı ki “yeniden inşa” edilmiş olsun? Soru üç: Devletin “yeniden inşa” sürecindeki niteliği olarak “muhafazakâr”lıktan söz ediliyor; bu devlet liberal veya demokrat mıydı ki “yeniden inşa” sürecinden “muhafazakâr” olarak yapılandırılmış olsun?

Cevaplara sondan başlanabilir. Türk devleti, kurulduğu günden beri, faşist, gerici, muhafazakâr, sömürgeci ve sömürücü yapıda bir devlet olarak kurulmuştur. Bu özellikler, devletin temel özellikleri olarak en başından beri bulunmaktaydı. O nedenle bu devlet, hiç demokrat veya liberal olmadı. Katliamlar ve soykırımlarla anılan Türk devleti Maraş katliamıyla temel karakterinde niteliksel bir değişiklik yaşamadı.

Dolayısıyla ortada “yeniden inşa” edilen herhangi bir devlet yoktur. Maraş soykırımı da “kurucu moment” ya da “kurucu şiddet” değildir. Maraş kıyımı, halkların özgürlük ve demokrasi mücadelesini bastırarak “bekasını” güvence altına almak isteyen Türk devletinin “hâkim güçleri” tarafından kararlaştırılan, planlanan ve pratikleştirilen kanlı bir soykırımdır.

Belirtilen ifadeler ve değerlendirmeler, yazarın devleti tanımadığını bir kez daha ortaya koymaktadır.

4. Katliama karşı gerçekleştirilen direnişe dair
Yazar “Maraş katliamında bir işkence, bastırma ve direniş gerçeği vardır ve bu merkezi konu ihmal edilmiştir” ve s. 21 “direnişi anlamadan katliamın gerçekliğini anlayamayız” (s. 22) veya “direniş ve direnişçilik katliamın içeriğini ve kapsamını değiştiriyor” (s. 21) gibi cümlelerle düşüncelerini oldukça kesin ve keskin ifadelerle ortaya koymaktadır. Hızını alamayan yazar, kitabının birçok yerinde direnişi bir “mucize” olarak tanımlamaktadır. Esasında bu kitabın özel olarak bu konuda yazıldığı, daha doğrusu bu kitabın ayırt edici özelliklerinden birisinin bu olduğu da yine çok sık bir biçimde ifade edilmiştir. Bu tekrarla yazar iddiasını güçlendirmeye çalışmıştır. Hemen belirtilmelidir ki çok tekrar etmekle bir yanlış doğru olmaz. Dolayısıyla yazar, çok kelime kullanarak diksiyonunu güçlendirmiş olabilir ancak.

Yazar direnişi iki yönüyle, “katliama karşı direniş” ve tutsaklık koşullarında “işkencelere karşı” direniş olarak ele almaktadır. Değerlendirmelere de aynı şekilde yaklaşmak gerekir.

Konuyla ilgili yazar mealen şöyle demektedir: “Maraş katliamında, 5-6 devrimci tarafından 15-40 bin arasında değişen sayılarda insanın kurtarıldığı bir direniş oldu; ancak bu direniş kimse tarafından görülmedi, direnenler yok sayıldı, unutulmaya terk edildiler.”

Daha da sadeleştirildiğinde iddialar, “birkaç devrimci arkadaş tarafından direniş yapıldığı ve bu direnişle binlerce insanın kurtarıldığı, ama bu direnişçilerin unutulduğu” şeklinde özetlenebilir.

En başında belirtmek gerekiyor: Maraş katliamında özellikle Yörükselim Mahallesi’nden ve Karamaraş Mahallesi’nden önemli bir direniş oldu. Bu direnişte yer alan ve hayatını kaybeden, başta Mehmet Mengücek, Veysel Kalkandelen, Mehmet Kocamaz ve Mehmet Kınık’ın şahsında tüm şehitlerin saygıyla anılması gerekir. Geliştirilen direnişin sonucunda katliamcıların Yörükselim Mahallesi’ne girmeleri ve yapabilecekleri daha büyük bir tahribat engellendi.

Yazarın özel anlam atfederek anlatmaya çalıştığı direniş, Yörükselim ve Karamaraş Mahallelerinde yaşanan direniştir. Bu direnişe dair somut veriler üzerinde tartışmak açıklayıcı olacaktır. Yörükselim Mahallesi’nde 22 Aralık 1978 Cuma günü cenaze korteji dağılmış, halkın evlerine veya köylerine gidemeyen kısmı Yörükselim Mahallesi’ne geçmiştir. Devrimci kurumlar da aynı şekilde halkla birlikte Yörükselim Mahallesi’nde konumlanmışlardır.

Devrimci kurum temsilcileri hızlıca toparlanarak hem kendi arkadaşları ve ilişkileriyle hem diğer devrimci kurumlarla hem de mahalle halkıyla görüşmeler yapmışlardır. Herkesin ortak fikri, “katliamcı faşist yapının yarın sabah büyük bir saldırı geliştireceği ve buna karşı topyekûn bir direnişi ortaya koymak gerektiği” şeklindeydi. Merkezi bir direniş organının pratik olarak işlemeyeceği, hantallığa yol açabileceği, dolayısıyla her kurumun kendi imkânlarını ve ilişkilerini kendisinin örgütlemesi gerektiği de ortaklaşılan bir diğer noktaydı.

23 Aralık sabah saat 07.30-08.00 arasında saldırı, saldırıyla birlikte direniş başlamıştır. Akşamüstüne kadar süren direnişle, yazarın ülkücü dediği faşist paramiliter katillerin öncülük ettiği katliamcı güruhun mahalleye girmesi önlenmiş, katliamcılar püskürtülmüştür. Akşamüstü asker mahallede hâkimiyet kurarak, halkı kışlaya taşınmaya zorlamış ve halk kışlaya zorla taşınmıştır. Bu gelişmeden sonra Yörükselim Mahallesi’nde kalan bir kısım halk ile bazı devrimciler dışında genel olarak mahalle terk edilmiştir.

Karamaraş Mahallesi’ndeki direniş ise yine devrimcilerin, Mehmet Mengücek’in ve YSE Müdürü Fevzi Onaç’ın üzerinde gelişen bir direniş olmuştur. Büyük bir devrimci irade göstererek katliamcılara karşı direnmek amacıyla Karamaraş’a gelen Mehmet Mengücek, direniş esnasında katledilmiştir. Fevzi Onaç ve diğer birkaç direnişçi ise direnişlerine devam etmişlerdir. Tartışılan direnişe dair bu somut bilgiler ışığında yazarın iddialarına bakılabilir.

Yazarın belirttiği gibi direniş, sadece 5-6 arkadaş tarafından değil, bütün devrimci örgütlerin taraftarları ile birlikte gerçekleştirildi. Gerçeğin bir yanı budur. Gerçeğin diğer bir yanı, bu direnişte halktan direnişçilerin varlığıdır ki yazar bunlardan hiç söz etmemektedir; çünkü bilmiyor ve öğrenmek için de çaba sarf etmeye gerek görmüyor.

Hâlbuki söz konusu direniş, birçok yerde halktan insanlar ve kolektif olarak halk tarafından geliştirilmiştir. Üstelik halktan direnişçilerin ve halkın kolektif direnişi de önemli sonuçların yaratılmasında etkili olmuştur. Yazarın hiç sözünü etmediği, muhtemelen zihin dünyasında yok saydığı halktan direnişçilerin ve halkın kolektif direnişinin saygıyla anılması katliam karşıtlığının gereğidir.

Döndü Akar, Yörükselim Mahallesi’nde evlerine saldıran katliamcı gruba karşı eniştesi Sadık Kurt ile birlikte direnmişlerdir. Direndikleri için cezaevine girmişler, 5’er yıl ceza almışlar, yatıp çıkmışlardır.
Mehmet Taşkesen, DİSK ve TİP yöneticisidir. Maraşlı Türk-Sünni bir ilerici demokrattır. İlerici olmasından dolayı katliam esnasında kalabalık bir katliamcı grup tarafından saldırıya uğramış, katliamcılara karşı direnmiş, girdiği çatışmada bir katliamcıyı yaralamış, cezaevine girmiş, yatmış, çıkmıştır.
Musa Funda, Musa Suna ailesini korumak/kurtarmak için elinde otomatik silahıyla onların evine gitmiş, girdiği çatışmada şehit olmuş, cesedi yakılmıştır.
Ali Yılmaz, evlerine saldıran katliamcılara karşı direnmiş, saldırganları önce püskürtmüş; sonra daha kalabalık gelen katliamcılar tarafından, ailesiyle birlikte katledilmişlerdir.
“Kabadayı” olarak bilinen Hasan Akırmak, katliamcılara karşı direnmiş, çatışarak ve bir kalleş pusu sonucu katledilmiştir.
Yörükselim Mahallesi’nde PKK’lı H. A., direnirken elinde dinamit patladığı için eli kopmuş, hayatını tek elle olarak devam ettirmek durumunda kalmıştır.
DHB’den H. D. Yörükselim Mahallesi’nde yaralanmış, arkadaşları tarafından Adana’da tedavi edilmiştir. Halkın Kurtuluşu (HK) çevresinde B. V.’ın direnişte bulunduğunu bizzat makale yazan direnişçi arkadaşlar ifade etmektedirler. Yine DHB’den Mehmet Kınık, Mehmet Kocamaz Karamaraş’ta direnişte yer almışlar; 12 Eylül’de soykırımda direndikleri için işkencede katledilmişler, elleri ve kolları zincirli olarak köylerinde gömülmüşler ve askerler aylarca mezarlarını beklemişlerdir.
Saldırganlardan Mehmet Torun, Şeker Apartmanı’nda direnişçilerin silahlarıyla katledilmiştir. CHP’li YSE Müdürü, Sinemilli Aşireti’nden Fevzi Onaç, bürokrat kimliğinin arkasına sığınarak adliyede oturabilir, gelişmeleri izlemekle yetinebilirdi. Ancak o öyle yapmamış, Karamaraşlılarla birlikte katliamcılara karşı direnmiş, mahalle halkının hem korunmasını hem köylere tahliyesini sağlayarak önemli bir rol oynamıştır.

Devlet bundan dolayı bütün gazabıyla Fevzi Onaç’la uğraşmış, ortaya koyduğu direnişin bedelini hayatını zindan ederek ödetmiştir. Fevzi Onaç, devletin yaşattığı zulümden dolayı hayatını kaybetmiştir.

Karamaraş Mahallesi’nde Hasan Solma ve yanındakiler, evlerine saldıran yüzlerce katliamcıya karşı ellerindeki çok sınırlı olanaklarla direnerek hayatta kalabilmişlerdir. Hasan Solma, sadece bu direnişte yer aldığı için yakalanmış, yargılanmış ve 5 yıl mahpusluk ve ayrıca sürgünlük yaşamıştır. Başka örneklere gerek yoktur; bunlar yeterli olsa gerek.

Direnişe katılan ve kitaba makale yazan arkadaşların “direnişte yer alan başka devrimci grupların varlığından” söz etmeleri, direniş örgütlenmesi sürecinde diğer devrimci “gruplarla görüştüklerini” ve “bu grupların kendilerini koruyacaklarını, dışarıda yardım isteyeceklerini söylediklerini”, ayrıca “Taşkesen’in direnişini”, “Beko Vural’ın” direnişini ayrı ayrı ifade ettikleri hâlde, yazar bunları dikkate almamış; bunları yok sayarak kendince bir direniş anlatımı geliştirmeye yönelmiştir.

Görüldüğü gibi Maraş soykırımına karşı yaşanan direniş, iddia edildiği gibi sınırlı sayıda devrimci arkadaşın ortaya koyduğu bir direnişten ibaret değildir. Bu gerçeklere rağmen yaşanan direniş birkaç devrimci arkadaş tarafından yapılmış gibi sunulursa; birincisi, gerçeğe aykırıdır; ikincisi, diğer grupların ve halkın direnişini görmezden gelen, o insanların ve en önemlisi halktan direnen insanların hakkını teslim etmemek olur; üçüncüsü, bu yaklaşım insanlar arasında arzu edilmeyen gelişmelere yol açar. Dördüncüsü, yazarın geliştirdiği argüman “kaş yapayım derken göz çıkarmaya” açık bir tutumdur. Hiçbir hukuksal norma kendisini bağlı kabul etmeyen bir devletin bu anlatımları istismar etmesi işten bile olmayacaktır.

Buna rağmen derleyici/yazarın yaşanan direnişi sadece birkaç direnişçi arkadaşın yeteneği, yiğitliği ve fedakârlığı olarak anlatması, bireysel bir kahramanlık düzeyine çekmeye çalışmaktan ısrar etmesi, gerçekten sorunlu ve izaha muhtaç bir tutumdur. Bu yaklaşım, aynı zamanda devrimci-yurtsever direniş kültürünü geliştirmez, toplumsal mücadeleye katkı sağlamaz.

Öte yandan bir katliama karşı direnmek, direnişi büyütmek, kitleleri korumak ve savunmak yurtseverlerin ve devrimcilerin asli görevi ve sorumluluğudur. Yurtsever-devrimci gruplar adına direnişe katılanlar, direnişe katılmakla görevlerini ve sorumluluklarını yerine getirmişlerdir. Direnişe katılmamış olsalardı, çok ciddi anlamda eleştiri konusu olurlardı. O nedenle son derece doğal bir görev olan devrimcilerin-yurtseverlerin direnmiş olması, bir lütuf gibi, bir özgünlük gibi, diyeti ödenmesi gereken bir faaliyet gibi sunulamaz; olağanüstü bir durum olarak görülemez/gösterilemez.