Dört Kapı Kırk Makam Öğretisi: Alevi-Bektaşi İnancında İnsan-ı Kâmil’e Giden Yol

Özet

Alevi-Bektaşi inancında insanın olgunlaşma süreci, “Dört Kapı Kırk Makam” öğretisi üzerinden açıklanır. Bu öğreti, insanın ahlaki, ruhsal ve bilişsel tekâmülünü evreler hâlinde tanımlar. Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat kapıları; bireyin toplumsal olgunluğa erişmesi için takip etmesi gereken aşamaları simgeler. Bu makalede, Dört Kapı Kırk Makam öğretisinin tarihsel, felsefî ve etik boyutları incelenmekte; ayrıca çağdaş bir yorumla günümüz insanı açısından anlamı değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Alevilik, Bektaşilik, Dört Kapı Kırk Makam, İnsan-ı Kâmil, Vahdet-i Vücut.

Alevi-Bektaşi inancında merkezî bir yere sahip olan Dört Kapı Kırk Makam öğretisi, insanın “kamil insan” (insan-ı kâmil) olma yolculuğunu sembolize eder. Bu öğretinin kökeni “vahdet-i vücut” anlayışına kadar uzanır. Alevilikte bu anlayış, Hak ile Hak olma Hallac-ı Mansur’un ve Seyyid Nesimi’ nin “Enel Hak” sözünde sembolleşen, insanın Hak ile bir olma bilincine dönüşür.

Alevilikte geçmişte Şeriat, Tarikat, Marifet, Sırı Hakikat olarak ta adlandırılmıştır. Şeriat olgunlaşmamış insanların kendilerini kontrol edebilmelerini sağlar. Tarik yol demektir. Kişinin kendi hür iradesiyle yola girmesidir. O yolu bilen kişiye bağlanmasıdır. Marifet hem Tanrısal hem de evrensel sırlara vakıf olmaktır. Kişinin kendisini bilmesiyle başlar. İlk makamı edep son makamı arifliktir. Hakikat ’in ise ilk makamı tevazu son makamı fenafillah’tır. Varlık içinde eriyip yok olmadır. Bu dört kapı, insanın hem kendi öz varlığını hem de evreni tanıma sürecinin simgesel anlatımıdır. Bu sistem, aynı zamanda Alevi etiğinin temel ilkelerini, bireysel ahlakı ve toplumsal dayanışmayı da belirleyen bir öğretidir.

1. Dört Kapı Öğretisinin Anlamı ve Kökeni

Dört Kapı öğretisi, insanın olgunlaşma sürecini aşamalara bölen bir felsefî yapı sunar:

1. Şeriat (Hukuk Kapısı)

2. Tarikat (Yol Kapısı)

3. Marifet (Bilgi ve İrfan Kapısı)

4. Hakikat (Gerçeklik ve Birlik Kapısı)

Bu dört aşama, insanın dışsal davranışlardan içsel idrake yönelen bir yolculuğu temsil eder. Alevi inancında bu kapılar yalnızca metafizik bir sistem değil, aynı zamanda eğitim, ahlak ve toplumsal bilinç sürecidir.

Dört Kapı öğretisi, doğa unsurlarıyla da ilişkilendirilmiştir:

Şeriat – Hava,

Tarikat – Ateş,

Marifet – Su,

Hakikat – Toprak.

Bu ilişki, Aleviliğin doğayla bütünsel bir dünya görüşüne sahip olduğunu gösterir. “Devriye” anlayışı da bu bağlamda, insanın dört unsurdan gelip tekrar onlara döneceği düşüncesini ifade eder.

2. Sembolik Dörtlü Sistemler

Alevilikte dört kapı öğretisi yalnızca soyut bir kavram olarak değil, aynı zamanda çeşitli sembolik dörtlülerle de ifade edilmiştir:

Derya – Gemi – Dalgıç – İnci,

Et – Kemik – Damar – Can,

Lamba – Fitil – Yağ – Işık,

Ağaç/Kök – Dal – Çiçek – Meyve,

İlkokul – Ortaokul – Lise – Üniversite.

Bu dörtlüler, öğretinin evrimsel, eğitsel ve ontolojik bir süreç olduğunu vurgular. Her bir kapı, insanın bilme, anlama ve olgunlaşma düzeylerini temsil eder.

3. Kırk Makam ve Çağdaş Yorumu

Her kapı, on makamdan oluşur ve bu makamlar insanın ahlaki gelişim basamaklarını ifade eder. Aşağıda, bu kırk makamın çağdaş yorumu verilmiştir:

1. Hukuk Kapısı (Şeriat / Hava)

Bu kapı, bireyin akıl, adalet ve toplumsal düzen içinde var olmasını sağlar.

Makamları:

Akıl ve mantıkla inanmak,

Bir Pire bilene danışmak,

Çalışmak, üretmek, emeğe değer vermek

Aile kurmak,

Doğayı korumak,

Hak yememek, yedirmemek

Adil ve şefkatli olmak,

Arı duru temiz olmak,

Zalime zulme boyun eğmemek,

Topluma faydalı olmak.

2. Yol Kapısı (Tarikat / Ateş)

Bu aşama, bireyin bilinçli olarak bir yola girmesi ve rehberliğe teslim olmasıdır.

Makamları:

Talip olmak, yola girmek,

Pirin mürşidin öğütlerine uymak,

Kendine reva görmediğini başkasına görmemek

Cem ve cemiyet olmak, özünü dara çekmek,

Yola yoldaş olmak, Musahiplik (yoldaşlık),

Hizmet ehli olmak,

Rızalıkla paylaşmak,

İyilik yapmak, organ bağışlamak,

Umudu korumak, ümitsizliğe kapılmamak,

Bilgiçlik taslamamak.

3. Marifet Kapısı (Su)

Marifet, bilgiyle edebi birleştirerek insanın içsel bilincine ulaşmasıdır.

Makamları:

Kendini bilmek, “edepli” olmak,

Su gibi boşlukları doldurucu olmak,

İlim ve irfan sahibi olmak,

Muhabbet ehli olmak,

Sabırlı ve azimli olmak,

Hoşgörülü olmak,

Bencillikten uzak durmak,

Kin gitmemek barışçıl olmak,

Marifet ehli olmak,

Cömertlik ve yiğit mert olmak,

4. Hakikat Kapısı (Toprak)

Hakikat, insanın benliğini aşıp varlıkla bir olduğu son aşamadır.

Makamları:

Alçakgönüllülük, “turap” toprak olmak,

Sorgulamak, körü körüne inanmamak,

Gerçeği bilmek, gizlememek,

Birliğe beraberliğe yönelmek,

İnsanı canlıyı sevmek, sevilmek,

Tüm insanları bir eşit görmek,

Mütevazılık, canlıya değer vermek,

Kimseyi, 73 milleti hor görmemek,

Verici ve öğretici olmak,

Hak’la Hak olmak (Enel Hak).

4. Felsefî Değerlendirme

Dört Kapı Kırk Makam öğretisi, dinî bir sistem değil, etik bir yaşam felsefesidir. Bu sistemde bilgi, ahlak ve sevgi birbirinden ayrılmaz. İnsan, doğa ile uyum içinde yaşarken, akıl ve vicdan yoluyla Hakikat’e ulaşmayı hedefler.

Bu öğretinin özünde, ontolojik eşitlik ve evrensel kardeşlik düşüncesi yer alır. Alevilikte insan, doğanın ve Hakk’ın bir parçasıdır; dolayısıyla her varlık kutsaldır. Bu yönüyle Alevi öğretisi, hem panteist hem de gnostik nitelikler taşır.

Sonuç

Alevi-Bektaşi düşüncesinde Dört Kapı Kırk Makam öğretisi, bireyin manevi olgunlaşma yolculuğunu tanımlar. Bu yolculuk, akıl, irade, bilgi ve sevgi ile yürünür. Alevilikte insan, bu kapılardan geçerek “Hak ile Hak olma” bilincine ulaşır. Günümüz insanı için bu öğreti, hem etik bir yaşam rehberi hem de evrensel bir barış felsefesi olarak önemini korumaktadır.

Kaynakça

Erseven, İ. (1990). Alevilik ve Bektaşilik. İstanbul: Cem Yayınları.

Melikoff, I. (1993). Uyur İdik Uyardılar: Alevîlik-Bektaşîlik Araştırmaları. İstanbul: Cem Yayınları.

Kaplan, M. (2002). Alevilikte Dört Kapı Kırk Makam Öğretisi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Ocak, A. Y. (1996). Bektaşî Menâkıbnâmelerinde İslâm Öncesi İnanç Motifleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu.

Türkçapar, H. (2018). Alevilikte İnsan ve Hakikat Anlayışı Üzerine Bir İnceleme. Ankara: Pir Yayınları