Alevilikte Hukuk, Sorgu, Görgü ve Dar Anlayışı: Kadim Bir Etik Sistem Olarak Rızalık Hukuku

Özet

Bu çalışma, Alevilikte hukuk, sorgu, görgü ve dar kavramlarının tarihsel ve toplumsal temellerini incelemektedir. Alevi toplumsal düzeninde hukuk, devlet ya da din kurumlarından bağımsız olarak; rızalık, adalet, eşitlik ve gönül birliği ilkeleri üzerine kurulmuştur. Bu sistem, cezalandırıcı değil, uzlaştırıcı bir yapıya sahiptir. Alevi toplumunda “dar” kavramı, bireyin kendi vicdanında hesap vermesini, özünü sorgulamasını ve arınmasını simgeler. Bu yönüyle Alevilik, etik temelli özgün bir hukuk anlayışı geliştirmiştir.

Anahtar Kelimeler: Alevilik, rızalık hukuku, dar, görgü, cem, adalet, etik.

1. Giriş:

Alevilik, tarih boyunca baskılara rağmen kendi inançsal ve toplumsal düzenini korumuş, özgün bir hukuk anlayışı oluşturmuştur. Aleviler, birlik ve dirliklerini, devletten, dinden resmi mahkemelerden bağımsız; “Kendine reva görmediğini başkasına görme, eline diline beline sahip ol” ve “Rızalık al ver” ilkesine bağlı olarak, cemlerinde sorgu, görgü, dar, rızalık ilkesi kendi hukuk sistemi içinde sağlamışlar.

Aleviler, kadim dönemlerden itibaren adalet ve barışı, dışsal otoritelerden değil, cemlerde uygulanan rızalık ilkesinden türetmişlerdir. Bu yönüyle Alevilik, bir “etik toplum” modeli sunar.

2. Rızalık Hukuku: Adaletin Temeli

Alevilikte hukuk, “rızalık” kavramı üzerine kuruludur. Rızalık; gönüllülük, eşitlik, paylaşım ve karşılıklı hoşnutluk demektir.

Aleviliğin rızalık şehri öğretisi doğa anamızın bize sunduğunu “NİMETLERİ” rızalıkla paylaşmayı, ezmeden ezilmeden birlikte barış içinde mutlu, komünal ortak yaşamı hedefler. Alevilikte rızalık, rızalık alıp verme, gücü oranında üretime katılma, ihtiyaca göre paylaşım, eşitlik, adalet, karşılıklı saygı ve toplum içi barış gönül birliği vs. Tüm insanlığın geleceği özlemi modern paylaşımcı bir düzen kurmayı amaçlar.

Toplum içindeki her mesele, önce tarafların rızalığı alınarak çözülür.

Pir, cemin başında canlara şu soruyu yöneltir:

“Aranızda küskün, dargın, alacaklı, verecekli olan var mı? Birbirinizden razı ve hoşnut musunuz?”

Bu soru, Alevi hukukunda yargının ve vicdanın başlangıç noktasıdır. Çünkü rızalık olmadan cem başlamaz, yol yürümez.

Alevilikte adalet anlayışı, kazanan–kaybeden dengesine değil, her iki tarafın da kazandığı bir dengeye dayanır.

Pir, “Aşığa Şan Dervişe Nişan” herkesin birbiri ile niyazlaşmasını ister. Canlar dara kalkacağını veya kaldırılabileceğini bildiği için, cemden önce gider küskün dargın alacaklı verecekli olduğu kişiler ile barışır sorunu çözer veya arabulucu olarak Pir çağrılır, sorunlar çözülür ceme öyle girilir. Ufak tefe hatalar müşkülükler, cemde rızalıkla, sembolik uyarı cezaları ile af edilir kaldırılır.

Modern hukukta yeni uygulanan arabuluculuk kavramı, Alevi hukuk sisteminde yüzyıllardır “Pir’in hakemliği” biçiminde var olmuştur.

3. Sorgu, Görgü ve Öz Denetim

Alevi toplumunda birey, yılda en az bir kez “görgü cemine” katılarak topluluk önünde hesap verir. Bu cemlerde kişi, öz eleştirisini yapar, varsa hatalarını kabul eder, zarar verdiği canlardan rızalık ister.

Küçük hatalar, rızalıkla affedilir, bir anlamda canlar ikrarını tazeleyip, sorgu görgüden geçip aklanmış olur. Ancak; kasten bir cana kıymak (öldürmek), tecavüz gibi ağır suçları affedilmez kişi “düşkün” sayılır. Yol cümleden uludur denilerek yoldan toplumdan atılır.

Görgü cemleri, toplumsal düzenin vicdani denetim mekanizmasıdır. Burada kişi, hem kendi özünü hem de toplumsal ilişkilerini dara çeker.

Bu durum Alevilikte “ölmeden önce ölmek” öğretisiyle örtüşür.

4. Dar Kavramı ve Darda Duruş Biçimleri

“Dar” sözcüğü Arapça kökenli olup “sıkıntı, zorluk, dara düşmek” anlamlarına gelir. Alevi terminolojisinde ise dar; kişinin vicdanıyla yüzleşmesi, özünü hakikate çekmesi anlamını taşır.

Alevi hukuk sisteminin temelini, etik eğitim, suç işlememeye, yapılacak işleri rızalıkla yapmaya ve özünü DAR’a çekmeye, özeleştiriye dayalı olduğu görülmektedir.

Alevilikte dört dar duruş biçimi vardır:

1. Kadın-Ana Darı: Eller göğüs veya bel üzeri ve sağ ayak başparmağı, sol ayak başparmağı üzerinde çapraz “mühürlenir”. Bu aynı zamanda ölmeden önce ölmek anlamına gelir. Hakka yürüyen canlar bu şekilde el ayakları mühürlü toprağa sır edilir. Bu duruş, yeniden doğuşu ve teslimiyeti simgeler. Alevi yoluna giren bir kişi, yeniden anasından doğmuş gibi temiz masum, ömrünün sonuna kadar yola girerken verdiği ikrarına bağlı dar’dadır. Arkeolojik bulgular, bu dara duruş şeklinin Anadolu’nun çeşitli yerlerinde bulunan 5-6 bin yıllık Anatanrıça heykellerinde de görülmektedir. Aleviler öbür dünya, ahiret sorgusuna vs. inanmazlar, cemlerde dara durularak bu dünyada sorgu görgüden geçerler. Bu nedenle bir can hakka yürüdükten 40 gün sonrası, “Dardan indirme” erkanı yapılır.

2. Mansur Darı:

Hallacı Mansur’un “Enel Hak” öğretisini temsil eder. Bu darda, baş boyundan asılmış gibi hafif yana eğik, sağ el kalp üzerine konur sol el yan tarafa uzatılır.

3. Nesimi Darı:

Derisi yüzülen Nesimi’yi anımsatır. Kişi diz üstü oturur, baş yana eğik, sağ el kalp üzerindedir. Kendi postu üzerinde “hakikat için bedenim feda” anlamında durur.

4. Fazlı Darı:

Kalbinden karnından hançerlenmiş gibi yere kapanıp, baş avuç içinde meydana konulur. “Yüzümü yere düşürmem, kendi ellerimle serimi (başımı) bu yola serdim” sözüyle özdeşleşir.

Cemlerde genellikle Kadın-Ana ve Mansur Darı topluca uygulanır; diğer darlar bireysel durumlarda icra edilir.

5. Niyaz ve Edep Anlayışı

Alevilikte “niyaz”, dua etmenin ötesinde, gönül temizliği, el emeği ve rızalık ifadesidir.

Cemlerde Pir bir gülbenk verdiğinde veya zakirler bir deyiş okuduğunda son beyitte deyişi yazan aşığın adı geçtiğinde, AŞK ile can cana diye, Alevilikte sembolik anlamları olan EL’e emeğe “niyaz” edilir. Niyaz; niyet dilemek istemek, arzu etmek, el emek ve temiz kalp, gönül rızalığı ile işi oluruna bırakmak karşılıklı razı hoşnut olmak kabullenmek vs. anlamlara gelir. Sağ el kalbe, sonra dudağa, bele ve/ya yere meydana götürülür. Bu “edeb”

“Elime, dilime, belime sahibim. Özüm sözüm bir, niyetim Hak içindir.

Bu edep öğretisi, Alevi hukukunun en temel ahlaki çerçevesini oluşturur.

Cemde sorgu görgüye kalkan canlar örnek şöyle bir tercüman okur. Sonra canlardan rızalık alınır Pir Görgü gülbengi verir.

Desturu Pir…

Eli erde Seri Meydanda

Özü Mansur darında

Kâmili insanlık yolunda.

Doğduk, Ölmeden öldük,

Erenler meydanında Pir divanında

Görgüden sorgudan geçmeye

Nesimi gibi yüzülmeye

Mansur gibi asılmaya

Fazlı gibi hançerlenmeye

Tüm hata kusurlarımızı elimize aldık

Başı açık yalın ayak geldik meydana.

Geçtiğimiz 1 yıl içinde;

Bizlerden ağrınmış incinmiş olanlar varsa

Dile gelsin bile gelsin, meydana gelip

Hakkını talep etsin.

6. Toplumsal ve Tarihsel Yansımalar

Geçmişte Pir, talip ve mürşit aynı köyde yaşar; herkes birbirini tanırdı.

Bu yakın sosyal yapı, Alevi hukukunun işlevselliğini kolaylaştırıyordu.

Bugün ise kentleşme ve bireyselleşme süreci bu bağları zayıflatmış olsa da, rızalık hukukunun özü hâlen cemlerde, derneklerde ve inanç önderleri aracılığıyla yaşamaktadır.

Resmi hukuk sisteminde daima bir kazanan bir kaybeden vardır. Genelde çok uzun ve maddi açıdan pahalı bir çözümdür. Alevi rızalık hukuk sisteminde her 2 tarafında kazandığı eşit olduğu rızalığa dayalı bir çözüm yolu bulunmaya çalışılır. Bugün resmi hukuk sisteminde önce arabuluculuk yöntemi denenmektedir.

Modern hukukta “arabuluculuk” veya “uzlaştırma” kavramları, Alevi geleneğinde yüzyıllardır Pir–Talip ilişkisi üzerinden pratiğe dönüşmüştür.

Bu bağlamda Alevilik, günümüz hukuk sistemine alternatif değil, tamamlayıcı bir vicdan hukuku sunar.

7. Sonuç

Alevilikte hukuk, bir ceza sistemi değil; vicdanın ve rızalığın kurumsallaşmış hâlidir.

Dar, bireyin öz sorgusudur;

Görgü, toplumsal barışın mekanizmasıdır;

Rızalık ise adaletin ruhudur.

Bu yönüyle Alevilik, adaletin dıştan değil, insanın kendi özünden doğduğunu savunan etik bir sistemdir.

Bugünün dünyasında toplumsal barış ve adalet arayışları, Alevi rızalık hukukunun ilkelerinde yeniden anlam bulabilir.

Pir Sultan’ım der gözümde

Hiç hata yoktur sözümde

Eksiklik kendi özümde

Darına durmağa geldim

Sakın arınmadan girme bu ceme

İnsana kem gözle bakarsan eğer

Gönül beytullahtır benzer erdeme

Yapılmaz tamiri yıkarsan eğer

Kırkların Cemine girmek istersen

Eline diline beline sahip ol da gel

Hakkın cemali görmek istersen

Eline diline beline sahip ol da gel

Kaynakça

Aksüt, H. (2009). Aleviler: Türkiye, İran, İrak, Suriye, Bulgaristan. Ankara: Yurt Yayınları.

Bozkurt, F. (1995). Aleviliğin Toplumsal Boyutları. İstanbul: Cem Yayınları.

Çamuroğlu, R. (2008). Alevi Kimliği ve Siyaset. İstanbul: Metis Yayınları.

Melikoff, I. (1998). Uyur İdik Uyardılar: Alevilik ve Bektaşilik Üzerine İncelemeler. İstanbul: Cem Yayınları.

Sevgen, E. (2012). Anadolu’da Ana Tanrıça Kültü ve Alevi İnanç Sistemine Etkileri. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Yaman, A. (2017). Alevi İnanç Sistemi ve Toplumsal Yapı. Ankara: Hacı Bektaş Veli Araştırma Enstitüsü Yayınlar