Alevi İnanç ve Yaşam Felsefesinde Rıza Şehri

Öz

Rıza Şehri, Alevi inanç ve yaşam felsefesinde; rızaya dayalı ortak yaşamı, ortak mülkiyeti, emeğe göre üretimi, ihtiyaca göre paylaşımı, kadın–erkek eşitliğini, adalet, etik, barış ve gönül birliğini esas alan komünal–toplumsal bir düzen idealidir. Bu çalışma, Rıza Şehri kavramını tarihsel kökenleri, Anadolu Aleviliği içindeki somutlaşması, siyasal–toplumsal proje olarak ifadesi, ütopya/karşı-ütopya tartışması ve güncel toplumsal talepler bağlamında ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler: Rıza Şehri, Alevilik, Rızalık, Komünal Yaşam, Ortak Mülkiyet, Kadın Emeği

1. Rıza Şehri Kavramı

Rıza Şehri, Alevi inanç ve yaşam felsefesinde; rızaya dayalı ortak yaşamı, ortak mülkiyeti, emeğe göre üretimi, ihtiyaca göre paylaşımı, kadın–erkek eşitliğini, adalet, etik, barış ve gönül birliğini esas alan komünal–toplumsal bir düzen idealidir. Bu şehir: Kimsenin kimseyi ezmediği, gücün değil rızanın belirleyici olduğu, lokmanın, toprağın, suyun, nefesin ortak kabul edildiği bir yaşam alanıdır. Rıza Şehri, modern sosyalizmden çok önce ortaya çıkmış özgün bir Anadolu–Mezopotamya komünal yaşam öğretisidir.

2. Tarihsel Kökenler: Anadolu–Mezopotamya Komünal Geleneği

Temelleri yaklaşık 12 bin yıl önce Yukarı Mezopotamya – Anadolu coğrafyasında; Ana Tanrıça (MA) kültürü, ortak mülkiyet, kadın merkezli üretim ve toplumsal örgütlenme üzerinden şekillenmiştir. Bu, devlet öncesi, sınıfsız, doğayla uyumlu kadim komünal yaşam geleneğinin devamıdır.

3. Anadolu Aleviliği İçinde Somutlaşması

Anadolu Aleviliği içindeki somutlaşması 1200’lü yıllarda Bacıyan-ı Rum (Anadolu Bacıları) kadın örgütlenmesiyle, kadın emeği, ahlak, adalet ve öz savunma temelinde yeniden kurumsallaşmıştır. Fatma Bacı (Kadın Ana – Kutlu Melek), Hacı Bektaş Dergâhı’nın kadın postnişini olarak anılır.

4. Siyasal–Toplumsal Proje Olarak Rıza Şehri

Siyasal–toplumsal proje olarak ifadesi 1400’lü yılların başında, Ege’de Aydın – Ortaklar bölgesinde, “Yârin yanağından gayrı her şey ortak” ilkesiyle özerk, komünal bir Alevi toplumu kurma girişimiyle görünür hâle gelmiştir. Dinsel değil ahlaki–toplumsal, devletçi değil toplumcu, erkek egemen değil kadın öncüllü bir sosyal düzen tasavvurudur.

Bu şehirde:

Yönetim “hak” iddiasıyla değil, rıza ile yürür.

Mülkiyet birikim aracı değil, lokmadır.

Adalet ceza üzerinden değil, ikrar ve onarım üzerinden kurulur.

Birey, devlete değil topluma ve cana karşı sorumludur.

5. Ütopya mı, Karşı-Ütopya mı?

Rızalık Şehri çoğu zaman “ulaşılamaz bir ideal” gibi okunur. Oysa tarihsel olarak bu kavram, mevcut düzene alternatif üreten, egemen şehir anlayışını reddeden bir karşı-ütopyadır.

6. Günümüzde Rızalık Şehri Ne Talep Ediyor?

Bugün Rızalık Şehri kavramı nostaljik bir özlem değil; güncel bir siyasal–etik taleptir.

Eşit yurttaşlık,

Laiklik,

Adalet,

Emek ve paylaşım,

Katılımcı demokrasi.

Bu talebin temel başlıklarıdır.

7. Toplumsal Paylaşım ve Alevi Ritüelleri

Canlıların en temel mücadelesi yaşamlarını sürdürmektir. Bu nedenle en büyük toplumsal sorun, dünya nimetlerinin paylaşımıdır. Alevilik, egoist ve sömürücü anlayışın tersine, toplumsal yaşamı ortak üretim ve eşit paylaşım üzerine kurmuştur. Cemlerde kırklar mitolojisi, lokma paylaşımı, rızalık alınması, hizmetin kutsanması ve emeğin onurlandırılması Aleviliğin sosyal paylaşımcı özünü oluşturur.

8. Arkeolojik Bulgular ve İlkel Komünal Düzen

Göbeklitepe ve Çatalhöyük kazılarında elde edilen bulgular, sınıfsız, devletsiz, kadın anayı kutsayan, ortak üretim ve paylaşıma dayalı ilkel komünal düzenlerin varlığını göstermektedir. Bu yapı, Alevilikteki “Rıza Şehri” anlatımıyla büyük benzerlik taşımaktadır.

9. Tarihsel Süreklilik ve Güncel Pratikler

Aleviler, tarih boyunca bu anaerkil komünal düzene duyulan özlemi Buyruk kitaplarında, yol erkânlarında ve pratik yaşamlarında dile getirmişlerdir. İmece, musahiplik ve rızalık bu sürekliliğin canlı örnekleridir.

10. Alevilikte Hedef ve İçsel Eğitim

Alevilikte hedef; doğayı ve canlıyı incitmeden, onlarla birlikte yaşayarak kâmil insan olmak ve rıza şehrinde yaşamaktır. Rıza şehri bir mekân değil, bir yaşama biçimidir. Bu yaşama ulaşmak için “Dört Kapı Kırk Makam” içsel eğitim süreci esas alınır.

11. Rıza Şehri Öyküsü (Anlatı, Şiir ve Toplumsal Yorum)

Günün birinde bir Sofi dünyayı gezmeye çıkar. Yolu bir şehre uğrar, açlık hisseder ve kendisine ekmek almak için fırına gider. Ekmek alır ve karşılığında para çıkarıp vermek ister. Fırıncı parayı görünce şaşkınlıkla Sofinin yüzüne bakar. Sofinin bu şehirden olmadığını, şehir sakinlerinin nitelemesiyle onun bir “Dünyalı” olduğuna hükmeder ve parayı geri çevirerek, “biz bunu ortadan kaldırmak için yıllarca uğraştık, büyük savaşlar verdik, anlaşılan sen Rıza Şehri’nden değilsin, ‘Dünyalı’ olmalısın” der. Hizmetlileri çağırarak “Dünyalıyı” onlara teslim eder.

Hizmetliler, kendi aralarında halleşerek Sofiyi arifler katına çıkarırlar. Arifler Meydanı’nda Sofiye yatacak yer ve yiyecek verilmesini, saygıdeğer bir konuk gibi ağırlanmasını söylerler. Üç gün Rıza Şehri’ne konuk olan Sofi, üçüncü gün gitmek istediğinde, hizmetliler ona “Biz senden razı mıyız?” diye sorarlar. Sofi kalır. Bir iş verilir. Mutludur. Bir hanımla dost olur. Evlilik teklif ettiğinde “Birbirimizden razı kalırsak olur” yanıtını alır.

Bir gün bahçede nar ağacından izinsiz nar koparır. Hanım, rızalık alınmadığını fark eder ve “Belli ki sen Rıza Şehri’ne alışamayacaksın” diyerek Sofinin şehirden çıkarılmasını ister. Sofi “dar olur ama didar göremez” ve şehirden ayrılır.

Ve bir tabak dolusu nar sundu

Rıza Şehri yabancısı sofu

İstedi ki gönül sarayının sultanı da ondan hoşnut olsundu

Lakin nerden bilsindi ki, burası Şehr-i Rıza idi

— ver rıza al rızalık işler idi.

Bu gönül şehrinin yarenleri

Aşkın narına tutuşup yanar idiler

Değil idi gözlerinde sofunun tabağındakiler

Onlardan var idi ağaçlar dolusu nar

— yoktu önünde bekçisi

Bilirlerdi yangın yeri bahçesi yürekleri

Bilirlerdi, aşkın narında harareti

Daldaki narın kızıllığında değil.

Rıza idi tohumu bu narın sebilen

Rızalık idi dem-i mekânda serpilen

Sevgi idi meyvesi bu narın — ortakça sunulan

Rıza ile ateşine yanıp kül olunan

Çün burası Şehr-i Rıza idi

Gönül işleri böyle idi.

(Şair Kutubî)

Her ne kadar teknoloji gelişse insanların genel yaşam düzeyi artsa da bugün içinde yaşadığımız kapitalist toplumun en büyük çelişkisi/sorunu sömürüdür, insanların hak ve emeğinin yenmesidir. Bugün dünyanın 8 en zengin adamı, dünyanın yarısından fazla servete sahiptir, bu eşit ve adil bir düzen değildir. Alevi rıza şehri öğretisi ütopyası tüm dünyada eşitlikçi sosyal paylaşımcı bir toplumu hedefler. Cemlerimizde Aleviliğin bu toplumsal yanı işlenmeli, yaşanıp yaşatılmalı, bu doğrultuda sivil kolektif üretim paylaşım projeleri geliştirilip, fiili durum yaratılmalıdır.

Güzel Âşık Cevrimizi

Çekemezsin Demedim mi?

Bu Bir Rıza Lokmasıdır

Yiyemezsin Demedim mi?

–

Kimsenin hakkına etmeyiz minnet,

Bağlıdır rızaya payımız bizim.

Sonuç

Bu çalışma, Alevi inanç ve yaşam felsefesinin merkezinde yer alan Rıza Şehri kavramını; tarihsel kökenleri, Anadolu Aleviliği içindeki kurumsallaşması, toplumsal–siyasal bir proje olarak taşıdığı anlam, ritüellerdeki somut karşılıkları ve güncel toplumsal taleplerle ilişkisi bağlamında ele almıştır. Rıza Şehri, yalnızca metafizik ya da mitsel bir anlatı değil; rızaya dayalı ortak yaşamı, eşitliği, emeği, paylaşımı ve etik sorumluluğu esas alan somut bir yaşam felsefesi olarak ortaya çıkmaktadır.

Rıza Şehri öğretisi, tarihsel olarak devletçi, mülkiyetçi ve hiyerarşik düzenlere karşı geliştirilmiş bir karşı-ütopya niteliği taşımakta; günümüzde ise eşit yurttaşlık, adalet, laiklik, katılımcı demokrasi ve toplumsal paylaşım talepleriyle güncelliğini korumaktadır. Alevi cemleri, lokma paylaşımı, musahiplik ve rızalık pratiği, bu öğretinin gündelik hayatta yaşatılan biçimleridir.

Sonuç olarak Rıza Şehri, geçmişe ait nostaljik bir ideal değil; bugün ve gelecek için etik, toplumsal ve siyasal bir yönelim sunmaktadır. Alevilikte hedeflenen kâmil insan ve rızaya dayalı yaşam anlayışı, insanın insanı ve doğayı sömürmediği bir toplumsal düzen tasavvurunu ifade eder. Bu yönüyle Rıza Şehri, yalnızca Alevi toplulukları için değil, eşitlikçi ve paylaşımcı bir dünya arayışı içindeki tüm insanlık için evrensel bir çağrı niteliği taşımaktadır.

Kaynakça

Korkmaz, Buruk Esat.

Kutlu, Haşim. Kızılbaş Alevilikte Yol Erkân Meydan, Yurt Yayınları.

Kutlu, Haşim. Kızılbaş Kadın, Alev Yayınları, s. 92–110.

Buyruk Kitapları ve Alevi Yol Erkânı Sözlü Kaynakları.

Göbeklitepe ve Çatalhöyük Arkeolojik Kazı Yayınları.